Category Archives: Γλώσσα

Άρθρα αναφορικώς προς την γλώσσα

ΜΙΑ ΓΛΩΣΣΑ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Εισαγωγή

Oι ΠΙΡΑΧΑ είναι μια φυλή που ζει δίπλα και γύρω από τον ποταμό Maici στη ΒΑ Βραζιλία και είναι γνωστή από τα τέλη του 19ου αιώνα1. Το 2000 αριθμούσε 360 μέλη (το 1979 μετρήθηκαν 107 άτομα), αριθμός πολύ μικρότερος από άλλες περιόδους. Οι ίδιο αυτο-αποκαλούνται hiaitsiihi (οι «ίσιοι», οι «σωστοί»). Η γλώσσα τους δεν έχει αριθμούς ή εξαρτημένες προτάσεις. Την αποκαλούν apaitsiiso (αυτό που βγαίνει από το κεφάλι). Πολλές φορές προσπάθησαν γλωσσολόγοι να ερμηνεύσουν και να βάλουν σε καλούπια τη γλώσσα τους, αλλά είναι κάτι που φαντάζει δύσκολο2. Οι Πιραχά συνεννοούνται ακόμα και με το κλάμα ή με σφυρίγματα, ή ακόμα και μιλώντας ενώ τρώνε. Η αίσθηση του χρόνου που έχουν βασίζεται στην ξηρή και τη βροχερή εποχή, με βάση αυτό οργανώνονται. Δεν χρησιμοποιούν καμμία λέξη για να περιγράψουν χρώματα. Χρησιμοποιούν μόνο 3 αντωνυμίες. Αξιοσημείωτο είναι ότι δίνουν ονόματα στα έμβρυα πριν καν γεννηθούν.

Αυτό, όμως, που μπερδεύει πιο πολύ απ’ όλα τους γλωσσολόγους είναι η έλλειψη εξαρτημένων προτάσεων. Αντί να πούνε π.χ. «όταν θα ’χω τελειώσει το φαΐ, θα ήθελα να μιλήσω μαζί σου», λένε «τελειώνω το φαΐ, μιλάω μαζί σου».

Θεωρούνται πολύ ειρηνικοί, έχουν ελάχιστη επαφή με τον πολιτισμό, η οποία περιορίζεται στη χρήση κάποιων εργαλείων. Βέβαια, κατά καιρούς έχουν αναφερθεί συμπλοκές με άλλους ιθαγενείς ή λευκούς ντόπιους.

Η κύρια ασχολία τους είναι το κυνήγι και η συλλογή τροφών. Από τις καρύδες, τις οποίες ανταλλάσσουν με ντόπιους, παίρνουν ρούχα, εργαλεία, αλεύρι κ.ά.

Στο παρακάτω κείμενο, αναπτύσσεται μια προβληματική σχετικά με τη γλώσσα τους, που ανατρέπει τις περισπούδαστες αναλύσεις διαφόρων επιστημόνων.

piraha_pescaria_pOι Πιραχά  έχουν μια ασυνήθιστη γλώσσα και είναι μια από τις πολλές ζωντανές αποδείξεις ότι η θεωρία του Noam Chomsky, «ότι η γλώσσα μας είναι το αποτέλεσμα της εξέλιξης ενός γενετικά καθορισμένου προγράμματος», είναι λάθος.

Ποια είναι η δομή της γλώσσας γενικά; Σύμφωνα με τον Τσόμσκυ, ένα μωρό μπορεί να έχει ένα μεγάλο σώμα της γνώσης, και χρειάζεται μόνο να μάθει τα ιδιότυπα χαρακτηριστικά της γλώσσας ή των γλωσσών στις οποίες εκτίθεται. Γιατί ήταν αδύνατο για κάποια μωρά να μάθουν να μιλάνε (παραπάνω από μερικές λέξεις), όταν τα βρήκαν σε μια ορισμένη ηλικία; Αν η θεωρία μιας οικουμενικής γραμματικής ήταν αληθινή (και το ψευδές συμπέρασμα, στο οποίο βασίζεται, ότι οι εγκέφαλοί μας είναι γενετικά προκαθορισμένοι), τότε αυτά τα μωρά θα έπρεπε να μπορούν να μάθουν να μιλάνε τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο γραμματικής που, σύμφωνα με τον Τσόμσκυ, είναι κοινό σε όλη την ανθρωπότητα. Αλλά δεν το κάνουν αυτό. Αν δεν εκτεθούν σε κάποια γλώσσα στα πρώτα χρόνια της ζωής τους, τα παιδιά θα μπορέσουν μόνο να μάθουν κάποιες λέξεις και καθόλου γραμματική. Θα επικοινωνούν σαν τους λύκους (αν μεγαλώσουν ανάμεσα σε λύκους) ή σαν πίθηκοι (αν μεγαλώσουν ανάμεσα σε πίθηκους). Το ενδιαφέρον σχετικά με τη θεωρία του Τσόμσκυ για την οικουμενική γραμματική είναι ότι βασίζεται σε έναν άγγλο φιλόσοφο που ονομάζεται Roger Bacon, που έζησε κατά τον 13ο αιώνα, και στην παρατήρησή του ότι όλες οι γλώσσες χτίζονται πάνω σε μια κοινή υποβόσκουσα γραμματική και αγνοεί όλες τις μετέπειτα παρατηρήσεις πάνω στην ποικιλία της δομής στις γλώσσες των ανθρώπων.

Συνέχεια

Οι «θάνατοι» των γλωσσών

exafanisi-glossonΟι μισές από τις ομιλούμενες σήμερα γλώσσες του κόσμου θα έχουν εξαφανιστεί μέχρι το τέλος αυτού του αιώνα, σύμφωνα με τις δυσοίωνες προβλέψεις της UNESCO. Πάνω από 2.000 από τις 7.000 γλώσσες παγκοσμίως έχουν πλέον λιγότερους από 1.000 γηγενείς ομιλητές, σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε η εφημερίδα Washington Post. Οι περισσότερες γλώσσες που κινδυνεύουν με αφανισμό βρίσκονται σε περιοχές όπως το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, η υποσαχάρια Αφρική, η Ωκεανία, η Αυστραλία και η Νοτιοανατολική Ασία, όπως καταγράφεται στο project για τη γλωσσική πολυμορφία της UNESCO. Επίσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα χάσουν εκατοντάδες αυτόχθονες γλώσσες, αλλά και στην Ευρώπη υπάρχουν τέτοια παραδείγματα.

Συνέχεια

Η περίπτωση Korzybski: Μια γλωσσολογική θεώρηση με απελευθερωτικά στοιχεία

KorzybskiΔεν ήταν λίγοι αυτοί που ασχολήθηκαν κι εξακολουθούν να ασχολούνται με τις πολλές διαστάσεις της γλώσσας. Ωστόσο, ελάχιστοι είναι αυτοί που άνοιξαν νέους δρόμους ελευθερίας στα μέσα έκφρασης της ανθρώπινης σκέψης. Ο Alfred Korzybski (1879-1950) υπήρξε ένας απ’ αυτούς, αποτελώντας μια ιδιαίτερη περίπτωση. Ήταν πολωνο-αμερικανός ανεξάρτητος ερευνητής και ανέπτυξε ένα πεδίο έρευνας, που ονομάστηκε γενική σημασιολογία (general semantics). Υποστήριξε ότι η ανθρώπινη γνώση του κόσμου περιορίζεται τόσο από το ανθρώπινο νευρικό σύστημα, όσο και απ’ τις ανθρώπινες γλώσσες που έχει αναπτύξει και έτσι κανείς δεν μπορεί να έχει άμεση πρόσβαση στην πραγματικότητα, δεδομένου ότι το περισσότερο που μπορούμε να γνωρίζουμε είναι αυτό που με τον εγκέφαλό μας φιλτράρουμε μέσα από τις απαντήσεις που δίνει στην πραγματικότητα. Συνέχεια

Γλωσσικά έρματα[1] της εξουσίας

Και φτάνοντας στο σπίτι του, ο Νικολάι Ιβάνοβιτς είπε στη γυναίκα του: «Μην ανησυχήσεις, Γιεκατερίνα Πέτροβνα· µην τροµάξεις. Απλά, δεν υπάρχει ισορροπία στον κόσµο. Ένα-ενάµισι κιλό λάθος έγινε σ’ ολόκληρο το σύµπαν, αλλά είναι πραγματικά εντυπωσιακό, Γιεκατερίνα Πέτροβνα, πέρα για πέρα εντυπωσιακό!»
Αυτό ήταν όλο.
Daniil Kharms, Περί Ισορροπίας.

glossika_1Η γλώσσα, με την έννοια του λόγου, δηλαδή του λεξιλογίου, είναι η έκφραση σκέψεων. Το αν ταυτίζεται η γλώσσα με τη σκέψη και όλα τα συναφή φιλοσοφικά ερωτήματα θα τα αφήσουμε, τουλάχιστον προς το παρόν. Σημασία έχει ότι με την γλώσσα αποκωδικοποιούμε τη σκέψη μας, ώστε να την επικοινωνήσουμε με τους γύρω μας. Γι’ αυτό και άνθρωποι που αναγκάζονται να στερηθούν τη μητρική τους γλώσσα πολλές φορές μοιάζουν ανόητοι (με την διττή σημασία της λέξης: ακατανόητοι αλλά και ηλίθιοι). Σπάει ένας δεσμός τους πνεύματος με τον έξω κόσμο. Τις περισσότερες φορές αυτό συμβαίνει, εξ αιτίας βίαιης επιβολής. Είτε γιατί ο άνθρωπος αυτός αναγκάστηκε να μεταναστεύσει, είτε γιατί μία «γλωσσική μεταρρύθμιση» του αφαίρεσε αυτό το δικαίωμα. Υπάρχει όμως και η περίπτωση, όπως συμβαίνει σήμερα με την ελληνική και άλλες γλώσσες, ο ίδιος ο χρήστης της γλώσσας να την «ξεχνάει» με τη θέλησή του σταδιακά.

Συνέχεια

Τὰ στολίδια τῶν λέξεων

Τὰ-στολίδια-τῶν-λέξεωνἩ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴ γλῶσσα του μοιάζει μὲ αὐτή ἑνὸς δημιουργοῦ. Εἶναι ἕνα εἶδος στολιδιοῦ, ἑνὸς εἴδους τέχνης. Ἄλλωστε, μὲ τὴν λέξη κόσμος οἱ ἀρχαῖοι ἐννοοῦσαν καὶ τὸ στολίδι (ἐξ οὗ καὶ τὸ κόσμημα). Θὰ μπορούσαμε νὰ σκεφτοῦμε τὸν ὁμιλοῦντα ἄνθρωπο σὰν ἕναν γλύπτη. Στὴν ἀρχή σκέφτεται τὴν ἰδέα, τὴν συλλαμβάνει ὡς εἰκόνα καὶ ἐπιθυμεῖ νὰ τὴν ἐκφράσει. Κάποτε σκέφτεται καὶ νὰ τὴν ἀποτυπώσει. Θὰ τὴ ζωγραφίσει ἴσως πρῶτα, θὰ ἀναπαραστήσει καὶ θ’ ἀφηγηθεῖ μέσα ἀπὸ μιὰ εἰκόνα. Ἔπειτα θὰ τῆς δώσει μορφή πάνω στὸ ξύλο, τὴν πέτρα ἤ τὸν πηλό. Κάπως ἔτσι θὰ σκέφτηκε ὁἄνθρωπος, θὰ εἶπε, θὰ ζωγράφισε. Ἔφτιαξε ἔπειτα εἰκονικές γραφές. Σύμβολα-εἰκόνες μιᾶς λέξης-ἔννοιας. Μετά γράμματα-ἰδέες. Λόγος χαραγμένος σὲ λέξεις πάνω στὶς κέρινες, ξύλινες, λίθινες πλάκες, στὸ ἐπεξεργασμένο δέρμα. Ἔπειτα πάνω στὰ φύλλα τοῦ παπύρου καὶ τὸ χαρτί. Συνέχεια

Η «τροποποίηση» της Ελληνικής Ορθογραφίας

grafiΔανείζομαι τον παραπάνω τίτλο από το βιβλίο «Τα Παρασκήνια του ΚΚΕ» του Ελευθέριου Σταυρίδη, ο οποίος αποτέλεσε στέλεχος, Γενικός Γραμματέας και βουλευτής του ΚΚΕ από της ιδρύσεώς του έως το 1928. Υπό τον τίτλο αυτόν εξιστορεί την τύχη ενός άλλου ιστορικού στελέχους του ΚΚΕ, του Γεώργιου Κολοζώφ, μετά την απόδραση του τελευταίου από τις φυλακές Συγγρού κατά το 1931 και την διαφυγή του στη Ρωσία με τη βοήθεια της Σοβιετικής πρεσβείας. Ακολουθεί ένα απόσπασμα από γράμμα που έστειλε στη σύζυγό του Δόμνα, κατά το 1934 ή 1935 (σε μονοτονική γραφή): Συνέχεια