Αναπλάσεις, μύθοι και σύμβολα

Μια συνοπτική παρουσίαση της αγοροπωλησίας της πλατείας Εξαρχείων

Η πολυπλοκότητα της έννοιας και της διαχείρισης του λεγόμενου δημόσιου χώρου έχει απασχολήσει νομικούς, εγκληματολόγους, αρχιτέκτονες, πολεοδόμους, οικονομολόγους, πολιτικές και αστυνομικές αρχές, επιχειρηματίες, συγκοινωνιολόγους, γεωγράφους και ιστορικούς με τις προσεγγίσεις άλλοτε να ξεκινούν από διαφορετικές ή αντιθετικές αφετηρίες και άλλοτε συγκλίνουσες. Οι ορισμοί του δημόσιου χώρου ποικίλουν, πρώτα απ’ όλα, ακριβώς για τον παραπάνω λόγο. Σύμφωνα λόγου χάριν μ’ έναν καθηγητή αρχιτεκτονικής, «Δημόσιος Χώρος είναι αυτός που πρωτίστως ενθαρρύνει την ελεύθερη ανταλλαγή, την κοινωνική, όχι όμως την οικονομική ανταλλαγή, την ελεύθερη κοινωνία – επικοινωνία, μεταξύ αγνώστων. Ο δημόσιος χώρος είναι ο τύπος της ευσταθούς ή ασταθούς ισορροπίας μεταξύ τάξης και αταξίας της μεταβαλλόμενης οργάνωσης των αντιθέσεων» (Πανέτσος Γ., 2002, Διάλεξη στο συνέδριο η αρχιτεκτονική και η πόλη του 21ου αιώνα, Αθήνα: Πρακτικά συνεδρίου, εκδόσεις ΤΕΕ, σελ.247). Ένας νομικός από την πλευρά του θα προσεγγίσει τα συνταγματικά «θεμέλια» του δημόσιου χώρου, την νομική του έννοια, τα φιλελεύθερα ή μη χαρακτηριστικά των νομικών ρυθμίσεων κανόνων, δικαιωμάτων κοκ. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, δεύτερη σκέψη για να κατανοήσει κάποιος ότι οι κυρίαρχες αφηγήσεις, αριστερές ή δεξιές, προοδευτικές ή συντηρητικές, αλλά και οι εναλλακτικές είναι στρατευμένες, χωρίς άλλωστε να το κρύβουν σ’ έναν κοινό στόχο: στην διαμόρφωση και τον έλεγχο του αστικού περιβάλλοντος, των λεγόμενων δημόσιων χώρων με εκείνους τους τρόπους, ώστε να εξασφαλίζεται η κρατική βούληση να ορίζει την κίνηση σωμάτων, εμπορευμάτων, πολιτισμικών ή μη. Η ελευθερία λόγου χάριν των συναθροίσεων είναι απλά μια δημοκρατική καρικατούρα, καθώς ορίζονται με αυστηρότητα οι «προϋποθέσεις» στ’ όνομα της «δημόσιας τάξης και ασφάλειας».

Αναπόφευκτα, λοιπόν, οι λεγόμενοι δημόσιοι χώροι «κουβαλούν» ή σημαδεύονται από συμβολισμούς με πολύ διαφορετικό κοινωνικό, πολιτικό, ή πολιτισμικό πρόσημο. Ορισμένοι από αυτούς είτε κατακλύζονται από συμβολισμούς είτε είναι οι ίδιοι σύμβολα. Η πρόσληψη, η χρήση, η συνεχής επανοηματοδότηση των συμβόλων είτε ατομικά είτε συλλογικά, η ιστορικότητα τους, οδηγεί στην δημιουργία μιας μυθικότητας παρά την δεδομένη σύγκρουση μεταξύ διαφορετικών ιδεολογιών που ερίζουν τον ίδιο δημόσιο χώρο. Για παράδειγμα, η πλατεία Συντάγματος ενώ για το κράτος συμβολίζει την ισχύ, το εκάστοτε πολίτευμα, τους θεσμούς κ.λπ., για το ανταγωνιστικό κίνημα συμβολίζει τους αγώνες του για ένα καλύτερο πολίτευμα με φόντο το νεοκλασικό κτήριο του κοινοβουλίου, που είναι σε «λάθος χέρια» και πάει τον «λαό» στραβά. Για τους αναρχικούς, η πλατεία συμβολίζει την εξουσία που εκπορεύεται από το κτήριο του κοινοβουλίου και ο αναρχικός οραματισμός ανέκαθεν περιελάβανε το ίδιο κτήριο στις φλόγες και την πλατεία σε κατάσταση εξέγερσης. Βέβαια, ακόμα και τα παραπάνω έχουν φιλτραριστεί από την προσωπική ματιά του γράφοντα αυτού του άρθρου, κάνοντας ακόμα πιο περίπλοκο τον ακριβή συμβολισμό του συγκεκριμένου δημόσιου χώρου. Ενώ, λοιπόν, η λεπτομερής απεικόνιση των εκάστοτε συμβολισμών μπορεί να μας διαφεύγει, σίγουρα η ουσία και η βάση τους δεν μπορεί να έχει αρκετά μεγάλη απόκλιση από την πραγματικότητα, αν κάποιος γνωρίζει στο ελάχιστο το ποιόν των εκάστοτε πλευρών.

Έχει πολύ σωστά αναφερθεί, πως η πολιτική είναι η τέχνη της εξαπάτησης. Μέσα, λοιπόν, από αυτή την ιδιότητα διαχειρίζεται και τα σύμβολα, νοηματοδοτώντας τα, καταστρέφοντας τα και επανανοηματοδοτώντάς τα, πάντα προς όφελος της εξουσίας. Οι μύθοι και οι συμβολισμοί έχουν πολύ μεγάλη σημασία για τις ανθρώπινες κοινωνίες και γι’ αυτό η κρατική εξουσία δίνει μεγάλο βάρος στην διαχείρισή τους. Μέσα από την οικονομική επιστήμη, βλέπουμε πως κάθε τόπος είναι σημαντικός για μια δραστηριότητα. Η οικονομική δραστηριότητα ενός τόπου καθορίζεται από πολλούς παράγοντες, που συνήθως ξεπερνούν τα όρια και πολλές φορές τις επιθυμίες των κατοίκων του και οι αποφάσεις που λαμβάνονται εξυπηρετούν κυρίως ευρύτερα συμφέροντα, παρ’ ότι παρουσιάζονται ως θετικές και για τους κατοίκους. Συνήθως με την εκάστοτε απόφαση αλλαγής της οικονομικής δραστηριότητας μιας περιοχής έρχεται και η ανάπλαση. Μέσα από τις αναπλάσεις των πόλεων γκρεμίζονται (ή συντηρούνται) παλιά σύμβολα και προστίθενται νέα, σύμφωνα με την νέα κρατική ιδεολογία για την περιοχή. Έτσι, η ανάπλαση είναι λιγότερο ένα τεχνικό έργο και περισσότερο μια αποτύπωση της κρατικής ιδεολογίας και σχεδιασμών στον εκάστοτε αστικό χώρο.

Η εξελισσόμενη ανάπλαση του κέντρου της Αθήνας είναι ουσιαστικά η συνέχεια των Ολυμπιακών αναπλάσεων, οι οποίες διακόπηκαν λόγω οικονομικής συγκυρίας και προτεραιοποίησης άλλων ζητημάτων. Οι αναρχικοί από τότε είχαμε εντοπίσει τις κοινωνικές αλλαγές που θα επιφέρουν οι Ολυμπιακές αναπλάσεις στον λεγόμενο  δημόσιο χώρο: «Με αυτό τον τρόπο εισέβαλαν στις ζωές όλων μας νέοι όροι όπως “ανάπλαση”, “έργα υποδομής”, “ανάπτυξη”, “εξυπηρέτηση πολιτών με τα νέα εθνικά δίκτυα”, “Αττικό Μετρό, Αττική Οδός” κτλ».[1] «Οι μεταφορές αποτελούν δομικό παράγοντα  στην εύρυθμη λειτουργία μιας πόλης. Σε βασικό θεωρητικό επίπεδο, η ταχύτητα στην μετακίνηση του ολοένα και αυξανόμενου πληθυσμού, έχει αντίκτυπο στην παραγωγή. Το κυριότερο, όμως, είναι πως μέσα από τις (όσο το δυνατόν περισσότερο) ελεγχόμενες διόδους μετακίνησης, γίνεται εφικτό να οργανωθεί όχι απλά μια “παρακολούθηση υπόπτου”, αλλά και η αντιμετώπιση “κοινωνικών ταραχών”.[…] Το κάθε τι έχει τον ρόλο του, μέσα στα πλαίσια του χωροταξικού εκσυγχρονισμού της πόλης».[2]

Πολλές από τις ιδέες που υλοποιούνται σήμερα διατυπώθηκαν πριν 15, 20 και 30 χρόνια. Η δε πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου, υπόλειμμα της οποίας είναι ο πεζόδρομος Μπακογιάννη, αποτελεί έναν παλαιότερο σχεδιασμό. Εννοείται, πως η ανάπλαση της πλατείας Εξαρχείων με την κατασκευή σταθμού μετρό, καθώς και του Στρέφη, ουσιαστικά είναι η προέκταση της πεζοδρόμησης της Πανεπιστημίου και της ενοποίησης του ΕΜΠ με το αρχαιολογικό μουσείο.

Το παζλ για τις αναπλάσεις και δη για το κέντρο της Αθήνας, είναι πάντα σύνθετο. Δεν υπάρχει μόνο κράτος και «αγωνιζόμενοι άνθρωποι», αλλά πλήθος μετεχόντων: αγορά, αυτοδιοίκηση, επαγγελματίες, ιδιοκτήτες κλπ. Οι μετέχοντες δεν είναι ισότιμοι και οι ζυμώσεις μεταξύ τους κρατούν αρκετά χρόνια. Ο κύκλος μιας ανάπλασης περιλαμβάνει σχεδιασμένη υποβάθμιση –εκδίωξη παλαιών ιδιοκτητών λόγω υποβάθμισης– αγορά ακινήτων από ομίλους, προώθηση σχεδίων ανάπλασης, κερδοσκοπία στα ακίνητα, εκ νέου υποβάθμιση κλπ. Ο κύκλος αυτός μπορεί να έχει διάρκεια μισό αιώνα ή και παραπάνω.

Πλατεία Εξαρχείων – Λόφος Στρέφη

Αναφέρουμε ξανά, πως η πλατεία Εξαρχείων και ο λόφος του Στρέφη, δεν μπορεί να ιδωθεί ξέχωρα από την ανάπλαση του Πεδίου Άρεως – αρχαιολογικού μουσείου – ΕΜΠ – Ακαδημίας – Πανεπιστημίου – Κολωνάκι. Οι σταθμοί του μετρό είναι παράγοντας κλειδί για τις αναπλάσεις. Τα Εξάρχεια είναι μια από τις παλιότερες γειτονιές της Αθήνας με πλούσια και αξιόλογη διακίνηση ιδεών που σημαδεύτηκε από την εξέγερση του Νοέμβρη του ’73 μεταπολιτευτικά και ως τα τέλη της δεκαετίας του ’90, ενώ η πλατεία Εξαρχείων ήταν κατά καιρούς τόπος σταθερής συνεύρεσης αναρχικών (ομάδων, συλλογικότητων, και ατόμων), αριστερών, άγριων νεολαίων, κλπ. μια γειτονιά όπου τα οδοφράγματα σηκώνονταν τόσο εύκολα και συχνά όσο πλήθαιναν οι ανυπότακτοι θαμώνες. Αιτία ήταν και η γειτνίαση της με το ΕΜΠ, στο οποίο φοιτούσαν τότε πλήθος φοιτητών, καθώς δεν είχαν ακόμα μεταφερθεί σημαντικές σχολές στην πανεπιστημιούπολη του Ζωγράφου.

Από το 2004, μετά από μια απόπειρα ανάπλασης της πλατείας από το δήμο Αθηναίων, ξεκινά η συστηματική και μεθοδευμένη υποβάθμιση της γύρω περιοχής, η οποία επιταχύνεται μετά το 2008 με την δράση συμμοριών και το εμπόριο ναρκωτικών να γιγαντώνονται, ενώ πυκνώνουν και σοβαρά περιστατικά επιθέσεων, βιασμών, ληστειών σε περαστικούς, μαχαιρωμάτων, αλλά και ξεκαθαρίσματος λογαριασμών ανάμεσα σε ντόπιους και μη πρεζεμπόρους. Τα κανάλια δεν χάνουν ευκαιρία να συμπεριλάβουν στα δελτία τους τα κακώς κείμενα της γειτονιάς και να αναδεικνύουν το θέμα της «υποβάθμισης», κάνοντας λόγο και για το λεγόμενο άβατο που επικρατεί στην περιοχή. Ο παλιός μύθος των αγωνιστικών Εξαρχείων ξεθωριάζει και στη θέση του μπαίνει ο νέος κρατικός μύθος του «άβατου των Εξαρχείων» που δήθεν δεν μπορεί να επέμβει η ΕΛΑΣ. Το «άβατο» έγινε η κάλυψη για κάθε λογής αντικοινωνική συμπεριφορά από ντόπιους και μετανάστες, που προσκαλούνται να πλαισιώσουν, και μάλιστα κινηματικά, τις καταλήψεις μεταναστών και προσφύγων από το 2015, μετά και την ανοικτή προτροπή του Συριζα, προκαλώντας μεγάλες τριβές μεταξύ «αλληλέγγυων» και κατοίκων. Κινηματικές πολιτοφυλακές, ενίοτε επιδεικνύοντας τον οπλισμό τους, διεκδικούσαν τον περίφημο «ζωτικό τους χώρο», δυστυχώς με τα πλέον τραγικά αποτελέσματα. Όπως γράφαμε και παλαιότερα, μ’ αφορμή «αγωνιστικά» πογκρόμ ενάντια στους εξαρτημένους θαμώνες των Εξαρχείων, το κράτος παραμένει το μεγάλο αφεντικό, είναι εκείνο που μοιράζει την τράπουλα, και όταν κάνει αριστερές «πλάτες», για την συντήρηση των επίσης περίφημων κινηματικών πόρων, το κάνει πάντα με το αζημίωτο.

Το τρίτο μνημόνιο (2015) περιλαμβάνει τη βραχυχρόνια μίσθωση. Τα Εξάρχεια οδεύουν σιγά σιγά προς έναν εναλλακτικό τουρισμό. Ο εναλλακτικός τουρισμός είναι και αυτός μια μορφή τουρισμού και μάλιστα αρκετά προσοδοφόρος. Τα Εξάρχεια την τελευταία δεκαετία σταδιακά μετατρέπονται σε μια εναλλακτική Πλάκα και προσελκύουν τουρίστες που διψούν για αγωνιστικό φολκλόρ… Η αγορά κατοικίας στην περιοχή έχει αρχίσει να γυρίζει σελίδα και σ’ αυτή, εκτός από μεγάλα ξένα funds, επωφελούνται με διάφορους τρόπους και πολιτικές οικογένειες.

Η ιδέα του μετρό στα Εξάρχεια και πιο συγκεκριμένα στην πλατεία ωριμάζει μετά το 2009. Επί  κυβερνήσεως ΣΥΡΙΖΑ και υπουργίας Χρ. Σπίρτζη, στις 6 Σεπτεμβρίου του 2018 μπήκε μπροστά η δημοπράτηση της γραμμής 4, στα συνοδευτικά σχέδια της οποίας φαίνεται ξεκάθαρα ότι η χάραξη προέβλεπε σταθμό Σπ. Τρικούπη και Στουρνάρη, επί της πλατείας Εξαρχείων. Όσο για τα συριζαίικα παραμύθια, περί εναλλακτικών λύσεων που πλασάρει ο συριζαίος καθηγητής του ΕΜΠ και επικεφαλής της δημοτικής παράταξης του Πειραιά «Ανοικτή Πόλη» Μπελαβίλας, παραμένουν παραμύθια. Ο σταθμός θα γίνει στην πλατεία, κυρίως για λόγους κρατικού γοήτρου. Το κρατικό γόητρο προηγείται του ορθολογισμού. Το κράτος έχει την ευκαιρία, με αφορμή το μετρό, να αποκλείσει την πλατεία και να οδεύσει προς την λεγόμενη «τελική λύση» «καθαρίζοντας τα Εξάρχεια». Όλα τα προηγούμενα χρόνια, οι υπουργοί δημόσιας τάξης και οι κάθε Αρκουδέηδες των επιχειρήσεων αρετής δεν είχαν ποτέ ένα τόσο σημαντικό όπλο στην φαρέτρα τους, όπως αυτό του μετρό στην πλατεία, το οποίο έλαχε στον πάλαι ποτέ γραμματέα της ΚΝΕ και νυν υπουργό δημοσίας τάξης Θεοδωρικάκο. Έτσι, το κράτος φαίνεται πως όχι μόνο θα στρατοπεδεύσει στην πλατεία για πολλά χρόνια, αλλά, αν χρειαστεί, ακόμα και ΑΤ Πλατείας Εξαρχείων θα φτιάξει, για την «διασφάλιση» των έργων και της πλατείας!

Ο ρόλος της πειθάρχησης του «ανταγωνιστικού κινήματος» στον υγειονομικό ολοκληρωτισμό

Είναι, επίσης, σημαντικό να σημειωθεί πως η ανάπλαση του κέντρου ξεκινά εν μέσω λοκ ντάουν και σχεδόν ολοκληρωτικής πειθάρχησης στα κρατικά αυταρχικά-ολοκληρωτικά «υγειονομικά» μέτρα. Το λεγόμενο «ανταγωνιστικό κίνημα»,  όχι μόνο συμμορφώνεται ή δείχνει ανοχή στα πρωτοφανή αυταρχικά μέτρα, αλλά πολλές φορές γίνεται και η 5η φάλαγγα του κράτους, προτείνοντας ακόμα πιο σκληρά μέτρα και ποινές και πολεμώντας οποιαδήποτε προσπάθεια αντίδρασης απέναντι σ’ αυτά. Οι απαγορεύσεις συναθροίσεων στις πλατείες για «υγειονομικούς» λόγους, καθώς και η επίδειξη δύναμης από το κράτος, πέραν της φωτεινής και εκκωφαντικής εξαίρεσης των συγκρουσιακών γεγονότων στην Νέα Σμύρνη, αποτελούν την πυξίδα για το δόγμα του νόμου και της τάξης, ακόμα και σε φαινομενικά ελεύθερους δημόσιους χώρους. Μαζί με την επαναδιαπραγμάτευση των λεγόμενων ατομικών ελευθεριών και της ελευθερίας του σώματος που τέθηκαν από την εξουσία επί κορωναϊού και υιοθετήθηκαν από μέρος του «ανταγωνιστικού κινήματος», τέθηκαν υπό νέα διαπραγμάτευση και οι έννοιες του δημοσίου χώρου, καθώς και οι συλλογικές ελευθερίες μέσα σ’ αυτόν. Η «περίοδος κορωναϊού» στάθηκε εξαίσια ευκαιρία για την επιτάχυνση των σχεδιασμών του κράτους στους λεγόμενους δημόσιους χώρους. Μέσα σ’ αυτό το τραγικό κλίμα, το κράτος προχωρά «με τα σκυλιά δεμένα» σε μια ευρείας κλίμακας ανάπλαση του κέντρου της Αθήνας που περιλαμβάνει και το άλλοτε «άβατο των Εξαρχείων». Τα τρία χρόνια, πρώτα απ’ όλα ιδεολογικών συνθηκολογήσεων από πλευράς «ανταγωνιστικού κινήματος», φαίνεται να είναι θαυμάσια ευκαιρία για το προχώρημα των σχεδίων ανάπλασης και μάλιστα σε ταυτόχρονα μέτωπα (πλατεία Εξαρχείων – λόφος Στρέφη, Πανεπιστημίου κ.λπ.).

 Στόχος των αναπλάσεων είναι η τουριστικοποίηση  όλου του ιστορικού κέντρου, που είναι διακηρυγμένος στόχος. Είναι πανευρωπαϊκή αυτή η τάση και μάλιστα έρχεται με σχετική καθυστέρηση στην Ελλάδα, που βουλιάζει μετά το 2015 από τουρίστες. Ακόμα και ο περιορισμός των διαδηλώσεων στη μια λωρίδα και η απόκτηση άδειας για την πραγματοποίηση πορείας, εντάσσεται, συν τοις άλλοις, στον «ευρωπαϊκό αέρα» και στον τουριστικοποιημένο πολιτισμό. Η αναβαθμισμένη εφαρμογή των παραπάνω ήταν οι συνεχόμενες απαγορεύσεις πορειών στην πλατεία των Εξαρχείων, αλλά και στο Σύνταγμα μ’ αφορμή την απεργία του Γ. Μιχαηλίδη, ο οποίος αναγκάστηκε να την …αναστείλει, όχι να τερματίσει (!!!) κακήν κακώς.

Το σκηνικό έχει στηθεί προσεχτικά από καιρό, μετέχοντας σ’ αυτό, ηθελημένα ή μη, ένα πολύπλοκο σύμπλεγμα διαφορετικών τάσεων που περιλαμβάνει εκτός από το κράτος, την αγορά, την αυτοδιοίκηση, τους επαγγελματίες, τους ιδιοκτήτες, τους αγοραστές, τους κατοίκους, τα ΜΜΕ, τους «αγωνιζόμενους» κλπ. Όλα στήθηκαν σταδιακά, έτσι όπως πολλά αποδομήθηκαν σταδιακά στον τομέα της αντίστασης. Όλοι συντέλεσαν λίγο ή πολύ, άθελα ή ηθελημένα, ώστε ο συμβολισμός, ο μύθος, η καθημερινότητα και η οικονομική δραστηριότητα στην γειτονιά των Εξαρχείων να αλλάξει σύμφωνα με το κρατικό αφήγημα. Ο εναλλακτικός «επαναστατικός» τουρισμός, η «αναβάθμιση» σε γειτονιά βραχυχρόνιας μίσθωσης, τα τυπωμένα στιχάκια της Κατερίνας, του Νικόλα και του Παύλου σε μπλούζες και σε social media, το αφήγημα της καλύτερης ποιότητας της ζωής, που είναι αγουροξυπνημένο και χωμένο σε λαγούμια του μετρό με ένα ποτήρι καφέ στο χέρι, το ξήλωμα του αγάλματος της πλατείας, είναι ο μύθος, τα σύμβολα και η βαριά πραγματικότητα της πλακόστρωσης, που πέφτει και καλύπτει μια ολόκληρη εποχή.

Προς το παρόν οι αντιστάσεις μοιάζουν εγκλωβισμένες στο «έδαφος» του μύθου των Εξαρχείων. Και όμως, η εξουσία μοιάζει άλλο τόσο ανασφαλής, παρ’ ότι γνωρίζει ότι τα κάστρα πέφτουν πάντα από μέσα. Ή μήπως όχι;;;

Ανυπόλυτος


[1] Αναρχικός πυρήνας Άρνηση: OLYMPIC GAMES ATHENS 2004, Η επιβολή του «ελληνικού» κράτους και το πανηγύρι των αφεντικών, Διαδρομή Ελευθερίας, φ.18, Οκτώβριος 2003.

[2] Αναρχική Παρέμβαση: ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ (και όχι μόνο), Διαδρομή Ελευθερίας, φ.27, Ιούλιος- Αύγουστος 2004.

Both comments and trackbacks are currently closed.
Αρέσει σε %d bloggers: