Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ

του Georges Bataille

 Μετάφραση-Επίμετρο Κώστας Γκούνης /σελ. 77

Εκδόσεις του ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ /Αθήνα 2019

Η «Ψυχολογική Δομή του Φασισμού» είναι από τα πρώτα κείμενα που εξετάζουν την απήχηση και την αποτελεσματικότητα της φασιστικής έλξης, με αφετηρία πρόσφατες για την εποχή του συγγραφέα ψυχολογικές, ανθρωπολογικές, και κοινωνικές προσεγγίσεις. Οι λιβιδινικές σχέσεις της μάζας με τον ηγέτη και η αμφισημία του ταμπού, οι δυνάμεις έλξης και αποστροφής που περιβάλλουν το ιερό, οι «ανορθολογικές» πρακτικές οργιαστικής σπατάλης στις «κοινωνίες του δώρου» –όπως μελετήθηκαν από τον Φρόυντ, τον Ντυρκέμ και τον Μαρσέλ Μως, αντίστοιχα– αποτελούν καθοριστικές ιδέες που κατευθύνουν την ανάλυση του Μπατάιγ για τον φασισμό. Στόχος του Μπατάιγ είναι να υπερβεί τον οικονομισμό της διαδεδομένης μαρξιστικής ανάλυσης και να αναδείξει τη σημασία «ανορθολογικών» παραμέτρων, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλεία του φασισμού, αντί να αξιοποιηθούν από το επαναστατικό εργατικό κίνημα. (Απόσπασμα από το οπισθόφυλλο της έκδοσης)

Η «Ψυχολογική δομή του φασισμού», όπως διαβάζουμε στο Επίμετρο της έκδοσης, δημοσιεύτηκε σε δύο μέρη τον Νοέμβριο του 1933 και τον Μάρτιο του1934, στα τεύχη 10 και 11 του περιοδικού La Critique Sociale. Το 1933 ήταν, επίσης, το έτος έκδοσης, στην Κοπεγχάγη, της «Μαζικής Ψυχολογίας του φασισμού» του Βίλχελμ Ράιχ, ενώ δύο χρόνια αργότερα δημοσιεύεται το 1935 στην Ζυρίχη η «Παρακατήθηκη των Καιρών μας» του Έρνστ Μπλοχ, στην ίδια κατεύθυνση κατανόησης της ανόδου του φασισμού στην περίοδο του Μεσοπολέμου.

Ποιό είναι, όμως, το ευρύτερο πλαίσιο για την κατανόηση του κειμένου του Μπατάιγ; «Είναι η πρακτική και θεωρητική ετερολογία», η «επιστήμη αυτού που είναι απολύτως άλλο». Όπως ορθά σημειώνεται στο Επίμετρο «η ετερολογία εξετάζει, με επιστημονική αυστηρότητα και επιμέλεια», όμως ως συγκροτημένη επιστήμη, το «αποκλεισμένο μέρος», το «ξένο σώμα», ή αυτό που αργότερα ονομάζει ο Μπατάιγ «καταραμένο απόθεμα» –δηλαδή όλα εκείνα τα ετερογενή στοιχεία, «ανώτερα» και «ευτελή», «ευγενή» και «αχρεία», τα οποία δεν μπορούν να υποταχθούν στην κυρίαρχη λογική των πολιτικών δικαιικών οικονομικών θεωριών, ούτε να γίνουν κατανοητά με τις αφηρημένες μεθόδους της επιστήμης, η οποία μπορεί να εφαρμόζεται μόνο σε ομοιογενή στοιχεία ή, καλύτερα, να ομογενοποιεί τα επιμέρους με βάση τη λογική του γενικού ισοδυνάμου (όπως παραδειγματικά κάνει το χρήμα στην καπιταλιστική οικονομία)».

Όπως παρατηρεί ο Μπατάιγ, στην πράξη η λειτουργία του κράτους είναι μια αλληλεπίδραση εξουσίας και προσαρμογής, ανάλογα με τον δεσποτικό ή δημοκρατικό χαρακτήρα του, καθώς η μείωση των διαφορών μέσω συμβιβασμών στην κοινοβουλευτική πρακτική καταδεικνύει σαφώς όλη την πιθανή πολυπλοκότητα των εσωτερικών διεργασιών προσαρμογής, που απαιτούνται για την ομοιογένεια. Ωστόσο, απέναντι σε δυνάμεις που δεν μπορούν να ενσωματωθούν, το κράτος δεν διστάζει να επιβληθεί με αυστηρότητα. Έτσι, σύμφωνα με τον συγγραφέα ο αποκλεισμός των ετερογενών στοιχείων από το προσδιορισμένο ως ομοιογενές πεδίο της συνείδησης, θυμίζει εκείνα τα στοιχεία που περιγράφονται στην ψυχανάλυση ως ασυνείδητα και τα οποία αποκλείει η λογοκρισία από το συνειδητό Εγώ.

Όπως εξηγεί, μεταξύ άλλων, ο Μπατάιγ, «αντίθετα με τους δημοκράτες πολιτικούς, οι οποίοι εκπροσωπούν σε διάφορες χώρες την κοινοτυπία που είναι εγγενής στην ομοιογενή κοινωνία, ο Μουσολίνι ή ο Χίτλερ ξεχωρίζουν αμέσως ως κάτι τελείως διαφορετικό. Όποια και αν είναι τα συναισθήματα που προκαλεί η πραγματική τους ύπαρξη ως πολιτικών παραγόντων εξέλιξης, είναι αδύνατο να αγνοήσει κανείς τη δύναμη, που τους τοποθετεί πάνω από κόμματα, ανθρώπους, ακόμα και νόμους: μια δύναμη η οποία διαταράσσει την κανονική πορεία των πραγμάτων, την ειρηνική, αλλά ανιαρή ομοιομορφία, που είναι ανίκανη να διατηρήσει τον εαυτό της· η παραβίαση της νομιμότητας είναι μόνο η πιο προφανής ένδειξη της υπερβατικής της φύσης, δηλαδή της ετερογένειας, της φασιστικής δράσης».

Σύμφωνα με τον συγγραφέα ο ηγέτης δεν είναι στην πραγματικότητα παρά η εκπόρευση μιας αρχής, η οποία δεν είναι άλλη από την ένδοξη ύπαρξη ενός έθνους, που έχει εξυψωθεί σε αξία θείας δύναμης, που εκτοπίζει κάθε άλλη θεώρηση, απαιτώντας από τους συμμετέχοντες, όχι μόνο πάθος αλλά και έκσταση.

Συσπείρωση Αναρχικών

Δημοσιεύθηκε στην ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ. 202, Μάρτιος, 2020
Both comments and trackbacks are currently closed.