Τζώρτζ Όργουελ. Ένας συντηρητικός αναρχικός

του ΖΑΝ-ΚΛΩΝΤ ΜΙΣΕΛ
σελ.156
εκδ. Μάγμα
Μάρτιος 2018

Ο Ζαν Κλωντ Μισέλ γεννημένος το 1950, πρώην μέλος του ΚΚΓ μέχρι το 1979, στράφηκε έκτοτε προς ελευθεριακές κατευθύνσεις, ενώ ταυτόχρονα εργάζεται ως καθηγητής φιλοσοφίας στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και θεωρείται από τους εισηγητές της σκέψης του Όργουελ στην Γαλλία.

Στην πρώτη ενότητα με τον τίτλο Το νόημα της ελευθερίας, δηλαδή το νόημα της γλώσσας (1984) ο συγγραφέας τονίζει εξ αρχής την σημασία της κατανόησης του ρόλου που παίζει η γλώσσα στην εγκαθίδρυση μιας κοινωνίας ολοκληρωτικού τύπου, στην σκέψη και στην φιλοσοφία του Όργουελ.

Ο συγγραφέας θυμίζει ότι παρ’ ότι ο Όργουελ δεν ένιωσε ποτέ του την παραμικρή έλξη για τον μύθο της Σοβιετικής Ένωσης, σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος των διανοούμενων της εποχής του, χρειάστηκε η εμπειρία της συμμετοχής στον Ισπανικό Εμφύλιο προκειμένου να αισθανθεί την ανάγκη να καταγγείλει τον σταλινισμό ως προς την ουσία του, εκτιμώντας τον Αύγουστο του 1937 ότι «το Κομμουνιστικό Κόμμα είναι τώρα το βασικό αντεπαναστατικό κόμμα». Ο Όργουελ, βέβαια, είχε την οξυδέρκεια να απέχει με σαφή τρόπο από θέσεις και θεωρίες που αντιμετώπιζαν την ΕΣΣΔ ως «εκφυλισμένο εργατικό κράτος», ενώ κατέληξε εύκολα σχετικά με το ισπανικό ζήτημα στο συμπέρασμα ότι «δεν υπάρχει πιο αηδιαστικό πράγμα σ’ όλη αυτή την ιστορία από τον τρόπο με τον οποίο ο λεγόμενος αντιφασιστικός τύπος της Αγγλίας κάλυψε την όλη υπόθεση», όπως μεταξύ άλλων έγραψε στην Επιστολή προς τον G. Gorer τον Αύγουστο του 1937.

Ο συγγραφέας καταγράφει στην συνέχεια το γεγονός ότι ο όρος «ολοκληρωτισμός» δεν εμφανίζεται στα γραπτά του Όργουελ πριν από το φθινόπωρο του 1939, καθώς η επίδραση της υπογραφής του Συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότωφ ήταν καταλυτική: «Πρόκειται για την τέλεια σύνθεση ανάμεσα στην κατανόηση, αφ’ ενός της ταυτότητας προσανατολισμού των δύο ολοκληρωτικών καθεστώτων και, αφ’ ετέρου, της διαφοράς ουσίας που τα διακρίνει από τη φιλελεύθερη δημοκρατία μιας κι η συνειδησιακή αυτή πορεία μάς προσφέρει τα εργαλεία για να σκεφτούμε αμφότερα τα φαινόμενα».

Ο συγγραφέας κατόπιν διακρίνει με εύστοχο τρόπο την ουσία του ρόλου των διανοουμένων εκτιμώντας μεταξύ άλλων ότι όταν μια ομάδα διανοουμένων παρακινημένη από την δίψα της για εξουσία «καταφέρνει να στήσει έναν κομματικό μηχανισμό με στόχο τον μετασχηματισμό μιας κοινωνίας βάσει των διδαχών μιας Ιδεολογίας που αδιαφορεί για το πραγματικό κι ενσαρκώνεται σε μια ξύλινη γλώσσα, μπορούμε τότε να συμπεράνουμε μαζί με τον Όργουελ, ότι πληρούνται πλέον όλες οι απαραίτητες συνθήκες για την εμφάνιση του ολοκληρωτισμού».

Στην δεύτερη ενότητα με τον τίτλο Το νόημα του παρελθόντος δηλαδή το νόημα της Ηθικής (1995), ο συγγραφέας τονίζει το γεγονός ότι ο Όργουελ αντιλαμβανόταν απόλυτα σε ποιο βαθμό ο μανιασμένος, όπως τον χαρακτηρίζει, εκσυγχρονισμός της ζωής μπορεί να είναι καταστροφικός αλλά και πόσο πολύ απειλείται, τελικά, η τόσο πολύτιμη ατομική ελευθερία από την ξέφρενη ανάπτυξη του ιδίου του εκσυγχρονισμού, που κατέστησε δυνατή την ιστορική της ανάδυση. Επίσης, δεν ξεχνά να καταγράψει το μίσος για το παρελθόν, που συνιστά κατά την γνώμη του το θεμελιώδες γνώρισμα του προοδευτισμού, παραθέτοντας απόσπασμα βιβλιοκριτικής του Όργουελ:

«Στις μέρες μας είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη η ιδέα ότι κάθε νοσταλγία για το παρελθόν είναι απαραιτήτως κακή. Όπως φαίνεται, σύμφωνα με την ιδέα αυτή, θα έπρεπε να ζούμε σ’ ένα διαρκές παρόν, καταστρέφοντας διαρκώς λεπτό προς λεπτό τη μνήμη μας. Κι αν τύχαινε να σκεφτεί κανείς το παρελθόν, θα ήταν αποκλειστικά και μόνο προκειμένου να ευχαριστήσει τον Θεό που μας έκανε καλύτερους από αυτό που ήμασταν κάθε φορά. Μου φαίνεται πως έχουμε εδώ να κάνουμε μ’ ένα είδος διανοητικού λίφτινγκ, πίσω από το οποίο κρύβεται ο φόβος του γήρατος […] από αρκετές απόψεις η ανάμνηση του χαμένου παραδείσου της περιόδου «πριν από τον Πόλεμο» συνιστά σοβαρό μειονέκτημα. Από μια άλλη σκοπιά, όμως συνιστά πλεονέκτημα».

Ο συγγραφέας παρατηρεί ακόμη ότι ακριβώς αυτός ο χλευασμός του συρμού, που υποδέχεται σήμερα κάθε τρυφερή αναθύμηση του παρελθόντος, επιχειρεί να εκμεταλλευτεί τις προκαταλήψεις μιας ψευτοπροοδευτικής κοινωνίας προς όφελος αποκλειστικά και μόνο του status quo, προτρέποντας να εστιάσουμε στο έργο αρκετών ιστορικών που τονίζουν ότι πολλά ριζοσπαστικά κινήματα στο παρελθόν έχουν αντλήσει δύναμη και αντοχή από τον μύθο ή την ανάμνηση μιας χρυσής εποχής στο ακόμα πιο μακρινό παρελθόν.

Στην τρίτη και μικρότερη ενότητα με τον τίτλο Σχετικά με το 1984 ο συγγραφέας ξεκινά με την διαπίστωση ότι από πολλές απόψεις η φιλοσοφία του Όργουελ βρίσκεται πολύ κοντά στην αναρχική κοσμοαντίληψη, όπως άλλωστε και ο ίδιος ο Όργουελ ομολογεί στο βιβλίο του Φόρος τιμής στην Καταλωνία, όταν σημειώνει ότι «στο μέτρο που αφορούσε τις προσωπικές μου προτιμήσεις θα ήθελα να πάω με τους Αναρχικούς». Παρ’ όλα αυτά σύμφωνα με Ζαν Κλωντ Μισέλ θα διαπράτταμε σοβαρό λάθος, αν θεωρούσαμε ότι ο Όργουελ υπήρξε αναρχικός υπό την κυριολεκτική έννοια του όρου καθ’ ότι «πουθενά στα γραπτά του δεν θεωρεί δυνατή ή έστω επιθυμητή την ύπαρξη μιας σύγχρονης κοινωνίας δίχως κράτος».

Υπό αυτήν την έννοια, όπως γράφει ο συγγραφέας, «το γεγονός ότι ο Όργουελ συστηνόταν συχνά ως «συντηρητικός αναρχικός» συνιστά πρωτίστως ένδειξη της πραγματικής πολυπλοκότητας της πολιτικής του σκέψης».

Αναφερόμενος στην συνέχεια ο συγγραφέας στο 1984 θεωρεί ότι πρώτα και κύρια αποτελεί την ιστορία μιας εξέγερσης ενός ατόμου, του Γουίνστον Σμιθ, ενάντια στην απόλυτη εξουσία των αφεντών της Ωκεανίας:

«Εδώ προκύπτει ένα πρώτο πολιτικό δίδαγμα: Μπορεί μεν, η εξέγερση ενάντια σε μια τυραννική εξουσία να είναι πάντοτε κατανοητή από ψυχολογικής απόψεως, τίποτε, όμως δεν μπορεί να μας εγγυηθεί εκ των προτέρων ότι οι ιδέες κι οι πράξεις δια των οποίων θα εκφρασθεί, θα είναι κι αυτές αποδεκτές ή έστω αποτελεσματικές. Έχουμε να κάνουμε εδώ με το φαινόμενο των αλλοτριωμένων εξεγέρσεων οι οποίες συμβαδίζουν απόλυτα με τη λογική των συστημάτων εξουσίας που καμώνονται ότι αντιμάχονται και οι οποίες καταλήγουν, ως εκ τούτου, στην πλειονότητά τους, να ενδυναμώνουν τούτα τα συστήματα».

Συσπείρωση Αναρχικών

Δημοσιεύθηκε στην ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ. 186, Οκτώβριος 2018
Both comments and trackbacks are currently closed.