Από την οπτική της Κοινωνίας

Μια συζήτηση με τον James C. Scott

Ο James C. Scott είναι ένας από τους έντονους επικριτές του υπέρ-νεωτεριστικού σχεδιασμού της ανθρώπινης ανάπτυξης. Πιστεύει ότι η διαδικασία συγκρότησης του κράτους, που οδηγεί σε αυτό που αποκαλεί «ευανάγνωστο» και «προτυποποίηση» της κοινωνίας, προάγει τον έλεγχο και την κυριαρχία αντί για την διαφώτιση και την ελευθερία.

Ο Scott άρχισε την ακαδημαϊκή του καριέρα μελετώντας μικρές αγροτικές κοινότητες στα δάση της Μαλαισίας. Όταν έφυγε από το τροπικό δάσος, πήρε μαζί του μια σειρά από ζωτικής σημασίας παρατηρήσεις σχετικά με το πώς τα εθνικά κράτη οργανώνουν τις κοινωνίες τους.

Το μνημειώδες βιβλίο του, Από την οπτική του Κράτους (1998)[1], έγινε η βάση για μια θεμελιακή και καλοδουλεμένη κριτική του τρόπου με τον οποίο οι κυβερνητικοί σχεδιασμοί για το προχώρημα της κοινωνίας μπορούν να πάνε εντελώς στραβά: υποχρεωτική κατασκευή χωριών στην Τανζανία, επιστημονική δασοκομία στην Πρωσία, υπέρ-νεωτεριστικοί μέθοδοι στη Βραζιλία, τα πλάνα εκβιομηχάνισης της γεωργίας στην ΕΣΣΔ και η σύγχρονη παραλλαγή της με τους Στόχους Χιλιετούς Ανάπτυξης. Σύμφωνα με τον Scott, όλα αυτά είναι παραδείγματα ορθολογιστικά, ουτοπικής κυανοτυπικής[2] συλλογιστικής, που αποδείχθηκε ολέθρια.

***

Erik Gerritsen: Πώς κατέληξες στο συμπέρασμα ότι η κοινωνία δεν μπορεί να τυποποιηθεί;

James C. Scott: Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, στη Νοτιοανατολική Ασία βρέθηκα αντιμέτωπος με τις δραματικές αποτυχίες των αναπτυξιακών έργων. Διαπίστωσα ότι οι μέχρι τότε επιτυχείς αγροτικές κοινότητες καταστράφηκαν αμέσως μετά την σχεδιασμένη αναπτυξιακή ενίσχυση από το κράτος και εγώ προσπάθησα να καταλάβω τις βαθύτερες αιτίες αυτών των αποτυχιών.

Για να καταφέρει το κράτος να κάνει πράξη τα φιλόδοξα σχέδιά του έπρεπε να αλλάξει και να επέμβει στις δομές με κάθε τρόπο, δημιουργώντας ένα ορισμένο είδος κοινωνίας που θα μπορούσε έπειτα να χειριστεί. Έπρεπε να δημιουργήσει πολίτες με ταυτότητες. Πολίτες με ονόματα που θα μπορούσε να καταγράφει, γνωρίζοντας τις διευθύνσεις τους και κτηματογραφώντας τους.

Είναι γεγονός, ότι στην πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη, πρώτα δημιουργήθηκε μια κατανοητή «ευανάγνωστη κοινωνία» και αργότερα επενέβη η κυριαρχία. Όταν η κοινωνία απέκτησε «ταυτότητα», τότε είχαμε τη ριζική μεταβολή. Πρώιμα-σύγχρονα κράτη άλλαξαν τον τρόπο κυβέρνησης της κοινωνίας, με παρόμοιο τρόπο που σήμερα η Παγκόσμια Τράπεζα παρεμβαίνει στο Τρίτο Κόσμο.

Όπως η βίαιη μετατροπή του δάσους, όπου από την παρουσία πολλών ειδών επιβάλαμε να υπάρχει ένα, παραβιάζοντας τις φυσικές διαδικασίες, κατέληξε σε μια άθλια αποτυχία, που, όμως, πέρασαν αρκετά χρόνια εφαρμογής ως διεθνές πρότυπο στην επιστημονική δασοκομία, για να απορριφθεί στο τέλος. Έτσι και ο αστικός σχεδιασμός της Βραζιλία, αλλά και η υποχρεωτική εγκατάσταση επτά εκατομμυρίων. ανθρώπων σε χωριά στην Τανζανία εξελίχθηκαν σε φιάσκο. Κάτι αντίστοιχο διαπίστωσα και από τις πολιτικές εκβιομηχάνισης και κολεκτιβοποίησης της Σοβιετικής επικράτειας.

Βρισκόμαστε στην εποχή που η ιδεολογία στηρίζεται στη πεποίθηση ότι μια επιστημονικά καταρτισμένη ελίτ μπορούσε να αναλάβει την ευθύνη για τον κοινωνικό σχεδιασμό. Ο μοντερνισμός ισχυρίστηκε ότι γνωρίζει με ποιο τρόπο οι γονείς θα πρέπει να κάνουν μπάνιο τα παιδιά τους, πώς να προετοιμάσουν τα τρόφιμα τους και να σχεδιάσουν τα σπίτια τους. Η ύβρις, τους οδήγησε να πιστέψουν στη μοναδικότητα και ενότητα των απαντήσεων σε όλα τα κοινωνικά προβλήματα και ότι οι λύσεις μπορούν είτε να επιβληθούν είτε οι πολίτες να πειστούν ότι ο σχεδιασμός ήταν προς το συμφέρον τους.

Erik Gerritsen: Από τη στιγμή που δημοσίευσες το Seeing Like a State το 1998, ο κόσμος φαίνεται να έχει ριζικά αλλάξει. Κάνοντας τη κοινωνία «ευανάγνωστη» μέσω της προτυποποίησης που έχει πλέον τεθεί σε εφαρμογή σε παγκόσμια κλίμακα. Είμαστε μάρτυρες της οικοδόμησης ενός άλλου κράτους, σε υψηλότερο επίπεδο; Ένα παγκόσμιο κράτος;

James C. Scott: Κατά κάποιο τρόπο. Η Παγκόσμια Τράπεζα προσπαθεί να ελέγξει τις διαδικασίες ανάπτυξης του τρίτου κόσμου και με αυτόν τον τρόπο αλλάζει ριζικά τις κοινωνίες. Αυτό είναι συγκρίσιμο με αυτό που είδαμε στην πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα προσπαθούν να εμφυτεύσουν τα όργανα του βορειο-ατλαντικού φιλελεύθερου καπιταλισμού και της φιλελεύθερης δημοκρατίας σε ολόκληρο τον υπόλοιπο κόσμο. Αρκεί να δει κανείς την τεράστια έμφαση που δίδεται στην ανάπτυξη των κεντρικών τραπεζών, τη δημιουργία της ατομικής ιδιοκτησίας, την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, τον επαναπατρισμό των κερδών, αλλά και τη συλλογή των στατιστικών στοιχείων σύμφωνα με τα πρότυπα των Ηνωμένων Εθνών. Η θαυμαστά ακριβής λέξη που χρησιμοποιούν για αυτή την εξέλιξη είναι η εναρμόνιση.

Αποτελούν, όλα, ένα υπέροχο μέρος της προπαγάνδας. Φυσικά, πρέπει να εξασφαλιστεί ότι τα θεσμικά όργανα καλύπτουν το ένα το άλλο και να συμμορφωθούν. Αυτό που είναι ενδιαφέρον, για μένα, είναι ότι αυτά τα ιδρύματα είναι οι ιδιόμορφοι και παράξενοι θεσμοί, του βορειοατλαντικού καπιταλισμού, που έρχονται από τον περασμένο αιώνα.

Και τώρα, ταξιδεύουν στον Τρίτο Κόσμο ως ένα ενιαίο πρότυπο, που επιβάλλονται από αυτά τα μεγάλα πολυεθνικά ιδρύματα. Η λογική των σχεδίων τους είναι ότι ένας επιχειρηματίας από, ας πούμε, τις Κάτω Χώρες, μπορεί να πάρει το αεροπλάνο για την Asuncion ή Kinshasa και να βρεί ένα απόλυτα οικείο κόσμο θεσμών και δομών. Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι αυτά είναι θεσμικά όργανα που αυτοπροσδιορίζονται ως παγκόσμια, αλλά κουβαλούν όλα τα πολιτισμικά μπαγκάζια της δικής τους ιστορίας.

Οι τάσεις αυτές ενδέχεται να υποδηλώνουν μια αμετάκλητη πορεία προς ένα παγκόσμιο χωριό, όπως το περιέγραψα στο βιβλίο μου. Όμως, ευτυχώς, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Για παράδειγμα, ένα πρόγραμμα της Παγκόσμιας Τράπεζας για την αγροτική ανάπτυξη τελειώνει άδοξα όταν χιλιάδες τοπικοί αγρότες ανακαλύπτουν ότι το καθεστώς δεν εξυπηρετεί απόλυτα τις ανάγκες τους και αντιτίθενται στους σχεδιασμούς. Ξεκινούν, τότε, να παραμορφώνουν και να τροποποιούν το αρχικό μεγάλο σχέδιο, έτσι ώστε ναι μεν να τους βολεύει, αλλά και οι αγρότες να μην αντισταθούν.

Τα περισσότερα αναπτυξιακά σχέδια για τον τρίτο κόσμο έχουν συχνά πολύ μικρή ομοιότητα με τον αρχικό σχεδιασμό τους. Μια άλλη σχετική ανάπτυξη είναι η τεράστια αύξηση στο οικονομικό κεφάλαιο και στον όγκο και στο ρυθμό της επικοινωνίας. Αυτές οι τεχνικές καθιστούν πιθανό ένα είδος λεπτομερούς ελέγχου, που όμως προηγούμενα δεν θα ήταν εφικτός. Αλλά καθιστάν επίσηςν τις συλλογικές αποτυχίες τόσο στιγμιαίες και εκτεταμένες όπως την περίπτωση της κρίσης των αμερικάνικων subprime[3] ενυπόθηκων δανείων, που ακαριαία είχε παγκόσμιες επιδράσεις. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η ταχύτητα και ο όγκος των πραγμάτων που μπορεί να στροβιλιστούν ανεξέλεγκτα για το σύστημα, συνυπάρχει με την ταχύτητα των νέων μορφών ελέγχου.

Erik Gerritsen: Από το παγκόσμιο κράτος στην πόλη. Με ποιο τρόπο πιστεύεις ότι θα μπορούσε σε μία μεγάλη πόλη να έχει επιτυχία ένας πολεοδομικός σχεδιασμός και μέχρι ποίου σημείου θα πρέπει να φτάσουν οι σχεδιασμοί και οι άνθρωποι ώστε να επιτύχουν μια πραγματική αλλαγή στην πόλη;

James C. Scott: Συμβαίνει να διδάσκω σε μια πόλη, το New Haven, του Connecticut, η οποία έχει το υψηλότερο κατά κεφαλήν μερίδιο σε κρατικές επιχορηγήσεις για την αστική ανανέωση σε όλες τις ΗΠΑ. Η εφαρμογή τους κατέστρεψε στην κυριολεξία την πόλη. Στα είκοσι χρόνια του πολεοδομικού σχεδιασμού έχει μετακινηθεί πληθυσμός δύο και τρεις φορές. Το New Haven είναι σχεδόν μια υπόθεση εργασίας κυβερνητικού πολεοδομικού σχεδιασμού και πάει άσχημα.

Υπήρχε ένα ρητό στη βικτωριανή εποχή «τρεις μετακινήσεις ίσον ένας θάνατος». Αν άνθρωποι από μια γειτονιά όπου έχουν τις ρίζες τους, τους φίλους και τις ρουτίνες τους, ακόμη και αν δεν είναι η καλύτερη γειτονιά του κόσμου, μετακινηθούν, το κοινωνικό κόστος είναι μεγάλο. Αν μετακινηθούν οι άνθρωποι αρκετές φορές, κάποιοι αντιδρούν με το να μην θέτουν ρίζες επειδή είναι πάρα πολύ επίπονη μια μελλοντική φυγή. Η Jane Jacobs έγραψε ένα λαμπρό βιβλίο για το θέμα αυτό το 1961, Ο Θάνατος και η Ζωή των μεγάλων αμερικανικών πόλεων. Προσπάθησε να επιλύσει τις αρχές μιας επιτυχημένης κοινότητας: όχι μιας κοινότητας που δημιουργήθηκε από την πολεοδομία, αλλά μια κοινότητα που με την πάροδο του χρόνου δημιούργησε μια επιτυχημένη γειτονιά που ήταν ασφαλής, ευημερούσα και στην οποία οι άνθρωποι ήθελαν να μείνουν. Κανένας πολεοδόμος δεν έχει δημιουργήσει ποτέ μια επιτυχημένη γειτονιά. Ποτέ.

Erik Gerritsen: Η κριτική σου για την προτυποποίηση της κοινωνίας έχει θεωρηθεί ως δικαιολογία για την ελεύθερη αγορά. Ωστόσο, αυτοαποκαλείσαι αναρχικός. Εξήγησε μας.

James C. Scott: Ορισμένοι θεωρούν ότι το Από την οπτική του Κράτους είναι ένα δεξιό βιβλίο, γιατί είχα περιστασιακά πει μια καλή κουβέντα για ανθρώπους, όπως ο Friedrich Hayek και ο Michael Oakeshott. Η απάντησή μου στο εν λόγω επιβαρυντικό σημείο, είναι ότι θα ήθελα να γράψω ένα βιβλίο για τους τρόπους με τους οποίους οι μεγάλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις επικαλούνται την προτυποποίηση, ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που κάνουν τα έθνη.

Ρίξτε μια ματιά στα McDonalds και τα εργαλεία διαχείρισης και ελέγχου που χρησιμοποιούν. Η μόνη διαφορά με ένα εθνικό κράτος, είναι ότι πρέπει να κάνουν την προτυποποίηση με τους όρους του κέρδους. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν άνθρωποι που θα ήθελαν να με καθηλώσουν για τον αναρχισμό. Είμαι το είδος των αναρχικών που είναι πολύ εντυπωσιασμένο με το αναρχικό συστατικό της αμοιβαιότητας χωρίς ιεραρχία, για τα επιτεύγματα της πολυσύνθετης συλλογικής συνεργασίας, διαχρονικά, χωρίς την οποιαδήποτε συμμετοχή του κράτους. Πάρτε για παράδειγμα τη δημιουργία των γεωργικών πεζούλων στην ευρύτερη περιοχή της Νότια-Ανατολικής Ασίας. Προσωπικά, ζω αυτό που περιέγραψα κάποτε στους μαθητές ως «νόμο του Scott σχετικά με την αναρχική ρυθμική γυμναστική». Η ιδέα είναι, ότι σε κάποιο σημείο στη ζωή σου πρόκειται να κληθείς να παραβιάσεις ένα σημαντικό νόμο και τότε τα πάντα θα εξαρτώνται από αυτή την κίνησή σου. Για να είσαι έτοιμος για εκείνη την στιγμή, πρέπει να κρατηθείς σε φόρμα. Γι’ αυτό και επιτρέπω στον εαυτό μου να παραβιάζει ένα νόμο κάθε μία ή δύο μέρες.

Erik Gerritsen: Ερευνάς αυτή την περίοδο το γιατί το κράτος ήταν πάντοτε εχθρικό απέναντι σ’ όσους δραστηριοποιούνται. Μέχρι ποιο σημείο μπορεί να ειδωθεί αυτό ως ένα κεφάλαιο της έρευνας για τα όρια της κοινωνικής μηχανικής;

James C. Scott: Τα κράτη φαίνεται ότι είναι εντελώς ανίσχυρα στο να χειριστούν ανθρώπους που έχουν επιλέξει εναλλακτικούς τρόπους ζωής. Ιδιαίτερα, μάλιστα, όταν πρόκειται για Βερβέρους, Βεδουίνους, τσιγγάνους ή άστεγους, τότε μπλοκάρονται τα παλαιότερα κρατικά σχέδια που έχουν εκπονηθεί στις υπηρεσίες του.

Πριν από κάποιο καιρό είχα ένα φοιτητή, ο οποίος είχε σπάσει το πόδι του και αποφάσισε για κάποιο διάστημα να ζήσει σαν άστεγος στην Αλμπουκέρκη, στο Νέο Μεξικό. Για δύο εβδομάδες ακολουθούσε έναν ηλικιωμένο άστεγο, ο οποίος μάζευε πράγματα από κάδους. Ο μαθητής μου εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο ζωής ενός αστικού κυνηγού-τροφοσυλλέκτη. Ο άστεγος δεν ήταν ένας αξιοθρήνητος αλκοολικός, από αυτούς που ζουν στους δρόμους, αλλά ένας άνθρωπος με απίστευτες ικανότητες επιβίωσης, από τον οποίο μπορείτε να μάθετε πάρα πολλά για την πόλη. 

Εάν ενδιαφέρεσαι για την επιτυχή κοινωνική μηχανική, υποθέτω ότι θα πρέπει να πάρεις αυτήν την προσέγγιση στα σοβαρά. Αν είσαι υπεύθυνος για αστικές υπηρεσίες, για τους φτωχούς και τους άστεγους της πόλης, θα έπρεπε να κάνεις το εξής: Να ζήσεις στους δρόμους για μερικές εβδομάδες. Και ο καθένας που εργάζεται στο τμήμα σου να κάνει το ίδιο.

Erik Gerritsen: Ερευνάς, γράφεις… και έχεις ένα αγρόκτημα με πρόβατα. Τι διδάσκεσαι απ’ αυτά;

James C. Scott: Τα πρόβατα χρησιμοποιούνται μεταφορικά για την φρονιμάδα και την υπακοή. Μιλάμε για ανθρώπους που μετατρέπονται σε πρόβατα όταν κάνουν αυτό που τους λένε, συμπεριφέρονται σαν όχλος και δεν έχουν καμία προσωπικότητα. Αλλά όποιος έχει δει ποτέ ένα άγριο πρόβατο στη δράση ξέρει ότι έχει μια απίστευτη προσωπικότητα και ατομικότητα, με τα οποία το έχει προικίσει η φύση.

Έχουμε ήδη πρόβατα αναπαραγωγής για 8.000 χρόνια και διαλεγμένα στο να υπακούν. Τώρα, έχοντας καταφέρει αυτό, έχουμε το θράσος να ζητάμε τα ρέστα από τα πρόβατα επειδή έγιναν αυτό στο οποίο ΕΜΕΙΣ τα μετατρέψαμε! Ε, λοιπόν, έχουμε τα πρόβατα που μας αξίζουν!

Μετάφραση-Απόδοση: Αναρχικός Πυρήνας Χαλκίδας

___________

  1. James C. Scott, Seeing Like a State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed. New Haven (Yale University Press), 1998.
  2. Κυανοτυπία είναι ο χειρωνακτικός τρόπος εκτύπωσης σχεδίων πάνω σε υφάσματα πριν από την τελική βαφή τους, οι λεγόμενες «στάμπες».
  3. subprime είναι, κατά κάποιο τρόπο, «προνομιακά δάνεια» που παρέχονται στους δανειολήπτες, χωρίς να είναι βέβαιη η δυνατότητα καταβολής από μέρους τους των προκαθορισμένων δόσεων ή της αποπληρωμής τους.
Από την ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ. 106, Ιούνιος 2011
Advertisements
Both comments and trackbacks are currently closed.