Η Εξαφάνιση των Ειδών

%ce%b5%ce%be%ce%b1%cf%86%ce%ac%ce%bd%ce%b9%cf%83%ce%b7Κανονικά, η εξαφάνιση ενός είδους συμβαίνει με φυσικό τρόπο. Αυτήν την περίοδο, όμως, οφείλεται κυρίως στον άνθρωπο. Λαμβάνοντας υπόψη τον τρομακτικά μεγάλο αριθμό (πολλά εκατομμύρια) φυτών και ζώων που υπήρξαν, είναι δύσκολο να γνωρίζουμε ακριβώς σε ποιόν παράγοντα να αποδώσουμε την ευθύνη. Όμως, οι έρευνες αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος, εν τέλει, παίζει έναν ανησυχητικά μεγάλο ρόλο.

Οι άνθρωποι προκαλούν τον αφανισμό των άλλων ειδών τουλάχιστον 1.000 φορές πιο γρήγορα από τον ρυθμό με τον οποίον η φύση δημιουργεί νέα είδη, σύμφωνα με τη νέα μελέτη στη Βιολογία της Διατήρησης. Και οδεύουμε προς τα χειρότερα. Στο μέλλον, τα φυτά και τα είδη των ζώων θα εξαφανίζονται 10.000 φορές πιο γρήγορα από τον ρυθμό με τον οποίο θα γεννιούνται νέα είδη, ισχυρίζονται οι ερευνητές.

Μελετώντας τόσο τα απολιθώματα όσο και τη γενετική ποικιλομορφία, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η φύση εξαφανίζει τα δημιουργήματά της πολύ πιο αργά από ό,τι είχαμε συνειδητοποιήσει, σε ποσοστό ένα είδος μονάχα ανά 10 εκατομμύρια. Προηγούμενες εκτιμήσεις ορίζουν τον «κανονικό ρυθμό εξαφάνισης» –ο ρυθμός με τον οποίο τα είδη θα εξαφανιστούν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση– σε περίπου 10 εξαφανίσεις ετησίως για κάθε 10 εκατομμύρια είδη. Με την εμφάνιση του ανθρώπου, ωστόσο, πάνω από 1.000 στα 10 εκατομμύρια είδη εκλείπουν κάθε χρόνο.

«Είναι γνωστό εδώ και 20 χρόνια ότι οι σημερινοί ρυθμοί με τους οποίους εξαφανίζονται τα είδη είναι εξαιρετικά γρήγοροι,» δήλωσε ο Stuart Pimm, πρόεδρος της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Saving Species. «Η νέα αυτή μελέτη δίνει μια καλύτερη εκτίμηση του κανονικού ρυθμού με τον οποίον θα είχαν εξαφανιστεί τα είδη, αν δεν υπήρχαν οι ανθρώπινες πράξεις. Είναι χαμηλότερος από ό,τι νομίζαμε, πράγμα που σημαίνει ότι η τρέχουσα κρίση εξαφάνισης των ειδών είναι, συγκριτικά, πολύ χειρότερη.»

Ας το προσεγγίσουμε διαφορετικά. Η συνολική ποικιλομορφία των ειδών αυξάνεται εκθετικά με την πάροδο του χρόνου, καθώς τα υποείδη των ειδών μεταλλάσσονται. Όμως, οι συγγραφείς, δεν παρατήρησαν καμμία τέτοια αύξηση, πράγμα που σημαίνει ότι η εξαφάνιση πραγματοποιείται πάρα πολύ γρήγορα σε σχέση με τον ρυθμό δημιουργίας νέων ειδών.

Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τα πτηνά. Υπάρχουν 10.000 είδη πτηνών, όπως εξηγεί ο Pimm. Με τον φυσιολογικό ρυθμό της φύσης, δηλαδή μιας εξαφάνισης ανά 10 εκατομμύρια είδη, η εξαφάνιση ενός είδους πτηνού θα πρέπει, λογικά, να συμβαίνει μία φορά ανά χιλιετία. Ωστόσο, από το έτος 1.500 κι έπειτα, τουλάχιστον 140 είδη από αυτά έχουν εξαφανιστεί, συμπεριλαμβανομένων 13 ειδών, που αναγνωρίσθηκαν αφού πλέον είχαν εξαφανιστεί.

Ο πλανήτης μας, λοιπόν, βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο μέσον της έκτης μαζικής εξαφάνισης φυτών και ζώων, κατά τα τελευταία 500 εκατομμύρια χρόνια. Αυτήν τη στιγμή βιώνει τη χειρότερη εξαφάνιση των ειδών από τότε που χάθηκαν οι δεινόσαυροι, πριν 65 εκατομμύρια χρόνια. Οι επιστήμονες υπολογίζουν ότι χάνονται είδη με ρυθμό 1.000 έως 10.000 φορές παραπάνω από το φυσιολογικό, με αποτέλεσμα δεκάδες είδη να εξαφανίζονται κάθε μέρα [1]. Θα μπορούμε να φανταστούμε ένα τρομακτικό μέλλον, πράγματι, με το 30 έως 50% όλων των ειδών να οδεύει προς εξαφάνιση ως τα μέσα του αιώνα [2].

Σε αντίθεση με τις μαζικές εξαφανίσεις του παρελθόντος, που προκλήθηκαν από γεγονότα όπως αστεροειδείς, ηφαιστειακές εκρήξεις και φυσικές κλιματικές αλλαγές, η τρέχουσα κρίση προκαλείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από εμάς τους ανθρώπους. Στην πραγματικότητα, το 99% των απειλούμενων ειδών του σήμερα κινδυνεύουν από ανθρώπινες δραστηριότητες, κυρίως από όσες οδηγούν στην απώλεια βιότοπων, στην εισαγωγή εξωτικών ειδών, καθώς και στην υπερθέρμανση του πλανήτη [3]. Επειδή ο ρυθμός μεταβολής της βιόσφαιράς μας αυξάνεται, και επειδή η εξαφάνιση κάθε είδους δυνητικά οδηγεί στην εξαφάνιση άλλων, που συνδέονται με αυτό το είδος σε ένα σύνθετο οικολογικό ιστό, ο αριθμός των εξαφανίσεων είναι πιθανό να πάρει τη μορφή χιονοστιβάδας τις επόμενες δεκαετίες, καθώς τα οικοσυστήματα απλοποιούνται.

Η ποικιλία των ειδών εξασφαλίζει την προσαρμοστικότητα των οικοσυστημάτων, δίνοντας στις οικολογικές κοινότητες το πεδίο που χρειάζονται για να αντέχουν την πίεση. Έτσι, ενώ οι οικολόγοι συχνά δικαιολογημένα εστιάζουν τις προσπάθειές τους στα πλούσια οικοσυστήματα, όπως τα τροπικά δάση και οι κοραλλιογενείς ύφαλοι, τα οποία έχουν πολλά να χάσουν, μια ολοκληρωμένη στρατηγική για τη διάσωση της βιοποικιλότητας πρέπει επίσης να περιλαμβάνει τύπους οικοτόπων με λιγότερα είδη, όπως τα λιβάδια, η τούνδρα, και οι πολικές θάλασσες, στα οποία οποιαδήποτε απώλεια θα μπορούσε να είναι καταστροφικά μη αναστρέψιμη. Και ενώ εκδηλώνεται μεγάλη ανησυχία για την εξαφάνιση των ειδών σε παγκόσμιο επίπεδο, τα περισσότερα από τα οφέλη της βιοποικιλότητας αφορούν το τοπικό επίπεδο, καθώς η διατήρηση των τοπικών πληθυσμών είναι ο μόνος τρόπος για να εξασφαλιστεί η γενετική ποικιλία που είναι κρίσιμη για τη μακροπρόθεσμη επιβίωση ενός είδους.

Τα τελευταία 500 χρόνια, γνωρίζουμε περίπου 1.000 είδη που έχουν εξαφανιστεί, από τον Βίσωνα των δασών της Δυτικής Βιρτζίνια και τις άλκες της Merriam της Αριζόνα ως την ακρίδα των Rocky Mountains (Βραχώδη Όρη), το περιστέρι-επιβάτη και τον παπαγάλο Culebra του Πουέρτο Ρίκο, αλλά αυτές οι εξαφανίσεις δεν ευθύνονται για τις χιλιάδες των ειδών που χάθηκαν πριν οι επιστήμονες να έχουν την ευκαιρία να τα περιγράψουν [4]. Κανείς δεν ξέρει πραγματικά πόσα πολλά είδη κινδυνεύουν με εξαφάνιση. Ο διακεκριμένος επιστήμονας διατήρησης David Wilcove εκτιμά ότι υπάρχουν από 14.000 έως 35.000 απειλούμενα είδη στις Ηνωμένες Πολιτείες, δηλαδή το 7 έως 18% της χλωρίδας και της πανίδας των ΗΠΑ. Η IUCN έχει μελετήσει μόλις το 3% των ειδών και έχει αναγνωρίσει 16.928 είδη παγκοσμίως ως απειλούμενα με εξαφάνιση, ή περίπου το 38% εκείνων που ερευνήθηκαν. Στην τελευταία τετραετή εκτίμηση απειλούμενων με εξαφάνιση ειδών, η IUCN έχει αναφέρει ότι ο κόσμος δεν θα είχε την δυνατότητα να αναστρέψει την τάση για εξαφάνιση των ειδών ως το 2010 [5].

Είναι σαφές, λοιπόν, ότι πολλές χιλιάδες είδη κινδυνεύουν να εξαφανιστούν για πάντα κατά τις επόμενες δεκαετίες.

ΑΜΦΙΒΙΑ

Καμία ομάδα ζώων δεν διατρέχει υψηλότερο κίνδυνο εξαφάνισης από τα αμφίβια. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι το ένα τρίτο ή και περισσότερο του συνόλου από τα περίπου 6.300 γνωστά είδη αμφιβίων κινδυνεύουν με εξαφάνιση [6]. Ο σημερινός ρυθμός εξαφάνισης των αμφιβίων ειδών κυμαίνεται από 25.039 έως 45.474 φορές περισσότερο του κανονικού ρυθμού εξαφάνισης [7].

Οι βάτραχοι, οι φρύνοι, οι σαλαμάνδρες εξαφανίζονται λόγω της απώλειας των βιότοπων τους, της ρύπανσης των υδάτων και του αέρα, της αλλαγής του κλίματος, της έκθεσης στο υπεριώδες φως, των εξωτικών ειδών που εισήχθησαν, και των ασθενειών. Λόγω της ευαισθησίας τους στις αλλαγές του περιβάλλοντος, η εξαφάνιση των αμφιβίων θα πρέπει να θεωρηθεί ως η παγκόσμια αρχή του τέλους, σηματοδοτώντας την υπόκωφη, αλλά ριζική αλλαγή του οικοσυστήματος που θα μπορούσε τελικά να αποτελειώσει πολλά άλλα είδη, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων.

ΠΤΗΝΑ

Τα πτηνά υπάρχουν σχεδόν σε κάθε βιότοπο στον πλανήτη και είναι συχνά η πιο ορατή και οικεία άγρια ζωή στον άνθρωπο, σε όλο τον κόσμο. Ως εκ τούτου, παρέχουν ένα σημαντικό ορόσημο στην παρακολούθηση των αλλαγών στη βιόσφαιρα. Η μείωση των πληθυσμών των πτηνών στους περισσότερους βιότοπους επιβεβαιώνει ότι βαθιές αλλαγές συμβαίνουν στον πλανήτη μας σε απάντηση στις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Μια έκθεση του 2009 σχετικά με την κατάσταση βιωσιμότητας των πτηνών στις Ηνωμένες Πολιτείες διαπίστωσε ότι 251 (31%) από τα 800 είδη της χώρας πρέπει να βοηθηθούν για να συνεχίσουν να υπάρχουν [8]. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η BirdLife International εκτιμά ότι το 12% των 9.865 γνωστών ειδών πτηνών θεωρούνται πλέον ότι απειλούνται, με 192 είδη ή 2%, να αντιμετωπίζει μια «πολύ υψηλού κινδύνου» εξαφάνιση στο φυσικό τους περιβάλλον – δύο είδη επιπλέον από ό,τι το 2008. Η απώλεια βιότοπων και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος προκάλεσαν τις περισσότερες από τις μειώσεις των πτηνών, αλλά οι επιπτώσεις των χωροκατακτητικών ειδών και η αιχμαλωσία από συλλέκτες παίζουν πάρα πολύ μεγάλο ρόλο.

helicoprionΨΑΡΙΑ

Η αυξανόμενη ζήτηση για νερό, οι κατασκευές φραγμάτων σε ποτάμια σε όλο τον κόσμο, η απόρριψη και η συσσώρευση διαφόρων ρύπων και τα χωροκατακτητικά είδη τοποθετούν τα υδάτινα οικοσυστήματα μεταξύ των πιο απειλούμενων στον πλανήτη. Έτσι, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι υπάρχουν πολλά είδη ψαριών, τόσο των γλυκών νερών όσο και των θαλάσσιων οικοτόπων, που απειλούνται με εξαφάνιση.

Η American Fisheries Society κατηγοριοποίησε 700 είδη του γλυκού νερού ή ανάδρομα ψάρια στη Βόρεια Αμερική ως απειλούμενα, αριθμός που αντιστοιχεί σε 39% του συνόλου των ψαριών αυτών στην ήπειρο [9]. Στα θαλάσσια ύδατα της Β. Αμερικής, τουλάχιστον 82 είδη ψαριών αντιμετωπίζουν κίνδυνο εξαφάνισης. Σε όλο τον κόσμο, 1.851 είδη ψαριών –21% όλων των ειδών ψαριών που έχουν μελετηθεί– κρίθηκαν, από την IUCN το 2010, ότι κινδυνεύουν να εξαφανιστούν, συμπεριλαμβανομένων πάνω από το ένα τρίτο των καρχαριών και των σαλαχιών.

ΑΣΠΟΝΔΥΛΑ

Τα ασπόνδυλα, από τις πεταλούδες και τα μαλάκια ως τους γαιοσκώληκες και τα κοράλλια, είναι πολύ διαφορετικά και μολονότι κανείς δεν ξέρει ακριβώς πόσα είδη ασπόνδυλων υπάρχουν, εκτιμάται ότι αντιπροσωπεύουν περίπου το 97% του συνόλου των ειδών των ζώων στη Γη [10]. Από τα 1,3 εκατομμύρια γνωστά είδη ασπόνδυλων, η IUCN έχει καταγράψει περίπου 9.526 είδη, με περίπου το 30 τοις εκατό να κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Τα ασπόνδυλα του γλυκού νερού απειλούνται σοβαρά από τη ρύπανση των υδάτων, την άντληση των υπόγειων υδάτων καθώς και από τα έργα για υδροδότηση, ενώ ένας μεγάλος αριθμός από τα ασπόνδυλα με αξιοσημείωτη σημασία, είτε κινδυνεύουν να εκλείψουν, είτε έχουν εξαφανιστεί λόγω της αποψίλωσης των δασών και κυρίως λόγω της τα­χείας καταστροφής των τροπικών δασών. Στον ωκεανό, τα κοράλλια που οικοδομούν ύφαλους μειώνονται με ανησυχητικούς ρυθμούς: η πρώτη συνολική αξιολόγηση αυτών των ζώων το 2008 αποκάλυψε ότι απειλείται το ένα τρίτο των κοραλλιών που οικοδομούν ύφαλους.

ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ

Ίσως ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της παρούσας κρίσης εξαφάνισης των ειδών είναι το γεγονός ότι η πλειοψηφία των κοντινότερων συγγενών μας –τα πρωτεύοντα θηλαστικά– απειλούνται με εξαφάνιση. Η απειλή αυτή είναι πολύ ανησυχητική. Περίπου το 90 τοις εκατό των πρωτευόντων –η ομάδα που αποτελείται από μαϊμούδες, λεμούριους, λορισίδες, γαλαγίδες, ταρσιίδες και πιθήκους (όπως και τους ανθρώπους)– ζουν στα τροπικά δάση, τα οποία εξαφανίζονται με γρήγορους ρυθμούς. Η IUCN εκτιμά ότι σχεδόν το 50% των πρωτευόντων ειδών στον κόσμο αντιμετωπίζουν κίνδυνο εξαφάνισης. Συνολικά, η IUCN εκτιμά ότι τα μισά από τα 5.491 γνωστά θηλαστικά του πλανήτη βρίσκονται σε πτωτική πορεία του πληθυσμού τους και το ένα πέμπτο είναι σαφές ότι κινδυνεύει να εξαφανιστεί για πάντα, με 1.131 θηλαστικά σε όλο τον κόσμο να έχουν ταξινομηθεί ως άμεσα απειλούμενα με εξαφάνιση, απειλούμενα στο μέλλον ή ευάλωτα. Εκτός από τα πρωτεύοντα, τα θαλάσσια θηλαστικά –μεταξύ των οποίων αρκετά είδη φαλαινών, δελφινιών και φωκιών– είναι μεταξύ των εν λόγω θηλαστικών, που βαίνουν πιο γρήγορα προς εξαφάνιση.

ΦΥΤΑ

Μέσω της φωτοσύνθεσης, τα φυτά παρέχουν το οξυγόνο που αναπνέουμε και το φαγητό που τρώμε και είναι συνεπώς το θεμέλιο των περισσότερων μορφών ζωής στη Γη. Αποτελούν επίσης πηγή για την πλειοψηφία των φαρμάκων που χρησιμοποιούνται σήμερα. Από τα πάνω από 300.000 γνωστά είδη φυτών, η IUCN έχει μελετήσει μόνο 12.914 είδη, διαπιστώνοντας ότι περίπου το 68% των φυτικών ειδών που μελέτησε απειλούνται με εξαφάνιση.

Σε αντίθεση με τα ζώα, τα φυτά δεν μπορούν εύκολα να μετακινηθούν από τον τόπο τους όταν αυτός έχει καταστραφεί, γεγονός που τα καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτα για εξαφάνιση. Πράγματι, μια μελέτη διαπίστωσε ότι η καταστροφή του φυσικού τους περιβάλλοντος οδηγεί σε «χρέος εξαφάνισης», σύμφωνα με το οποίο τα φυτά, που φαίνεται να κυριαρχούν θα εξαφανίζονται με την πάροδο του χρόνου, επειδή δεν θα είναι σε θέση να διασπαρούν σε νέους τόπους [11]. Η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι πιθανό να επιδεινώσει σημαντικά το πρόβλημα αυτό. Ήδη, λένε οι επιστήμονες, οι θερμοκρασίες του πλανήτη προκαλούν γρήγορες και δραματικές αλλαγές στην ποικιλία και την κατανομή των φυτών σε όλο τον κόσμο. Με τα φυτά να αποτελούν τη ραχοκοκαλιά των οικοσυστημάτων και τη βάση της τροφικής αλυσίδας, αυτό είναι πολύ άσχημο νέο για όλα τα είδη, τα οποία εξαρτώνται από τα φυτά για τροφή, στέγη και επιβίωση.

ΕΡΠΕΤΑ

Σε παγκόσμιο επίπεδο, το 21% του συνόλου των ερπετών του πλανήτη που έχουν μελετηθεί από την IUCN θεωρούνται απειλούμενα με εξαφάνιση ή ευάλωτα –594 είδη– ενώ, στις Ηνωμένες Πολιτείες, 32 είδη ερπετών διατρέχουν κίνδυνο, ήτοι περίπου 9% του συνόλου. Τα νησιωτικά είδη ερπετών έχουν δεχθεί το σκληρότερο πλήγμα, με τουλάχιστον 28 νησιωτικά ερπετά να έχουν εξαφανιστεί από το 1.600. Αλλά οι επιστήμονες λένε ότι η εξαφάνιση με τέτοιο τρόπο είναι υφέρπουσα και στις ηπειρωτικές περιοχές, επειδή οι ανθρώπινες δραστηριότητες κατακερματίζουν τους ηπειρωτικούς οικότοπους, δημιουργώντας «εικονικά νησιά», απομονώνοντας τα είδη το ένα από το άλλο, μη επιτρέποντας τη διασταύρωση και βλάπτοντας την υγεία του πληθυσμού. Οι κύριες απειλές για τα ερπετά είναι η καταστροφή των οικοτόπων και η εισβολή των μη εντόπιων (εξωτικών) ειδών, τα οποία τα τρώνε και τα ανταγωνίζονται για …στέγη και τροφή.

Μετάφραση Κ.

  1. Chivian, E. and A. Bernstein (eds.) 2008. Sustaining life: How human health depends on biodiversity. Center for Health and the Global Environment. Oxford University Press, New York.
  2. Ibid. and Thomas, C. D., A. Cameron, R. E. Green, M. Bakkenes, L. J. Beaumont, Y. C. Collingham, B. F. N. Erasmus, M. Ferreira de Siqueira, A. Grainger, Lee Hannah, L. Hughes, Brian Huntley, A. S. van Jaarsveld, G. F. Midgley, L. Miles, M. A. Ortega-Huerta, A. Townsend Peterson, O. L. Phillips, and S. E. Williams. 2004. Extinction risk from climate change. Nature 427: 145–148.
  3. Endangered Species. 2009. In Encyclopζdia Britannica. Available in Encyclopedia Britannica Online athttp://www.britannica.com/EBchecked/topic/186738/endangered-species.
  4. Chivian and Bernstein 2008, citing IUCN.
  5. Wildlife crisis worse than economic crisis. 2009. Press release. http://www.iucn.org/?3460/Wildlife-crisis-worse-than-economic-crisis–IUCN.
  6. Wake, D. B. and V. T. Vredenburg. 2008. Are we in the midst of the sixth mass extinction? A view from the world of amphibians. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 105: 11466–11473. http://www.pnas.org/content/early/2008/08/08/0801921105.abstract.
  7. McCallum, Malcolm L. 2007. Amphibian decline or extinction? Current declines dwarf background extinction rate.Journal of Herpetology 41(3): 483–491. Copyright Society for the Study of Amphibians and Reptiles.
  8. http://www.stateofthebirds.org
  9. Jelks, H. J., S. J. Walsh, N. M. Burkhead, S. Contreras-Balderas, E. Dνaz-Pardo, D. A. Hendrickson, J. Lyons, N. E. Mandrak, F. McCormick, J. S. Nelson, S. P. Platania, B. A. Porter, C. B. Renaud, J. J. Schmitter-Soto, E. B. Taylor, and M. L. Warren, Jr. 2008. Conservation status of imperiled North American freshwater and diaddromous fishes.Fisheries 33(8): 372–407.
  10. Klappenbach, L. 2007. How many species inhabit our planet? About.com Guide to Animals. http://animals.about.com/b/2007/08/13/how-many-species-on-earth.htm
  11. Tilman, D., R. May, C. L. Lehman, M. A. Nowak. 1994. Habitat destruction and the extinction debt. Nature371:65–66.
Δημοσιεύθηκε στην ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ. 153, Οκτώβριος 2015
Both comments and trackbacks are currently closed.