Καραβάνια και Σύνορα

aleppo-Syria-1920-sxoleio-gia-prosfygesΆραγε θα υπήρχαν τα επονομαζόμενα «οικονομικά θαύματα» του σύγχρονου δυτικού κόσμου χωρίς την χρήση εργαλείων μετανάστευσης και προσφυγιάς; Η απάντηση είναι προφανής για όλους. Όπως προφανής είναι και η πολιτική διάσταση του φαινομένου στον τομέα της γεωστρατηγικής και γεωπολιτικής, στο να καθορίζει σφαίρες επιρροής ή στην κατασκευή και χάραξη νέων συνόρων. Στον τομέα της οικονομίας χρειάζεται να ρίξουμε μια ματιά στο μέγεθος του εργατικού δυναμικού που απασχολούνταν στις φάμπρικες και στις φυτείες, για να γίνει αντιληπτή η έκταση της «συνεισφοράς» στην «ανάπτυξη». Στον καπιταλισμό, στην εκσυγχρονισμένη μορφή εκμετάλλευσης, ο μετακινούμενος εργάτης λαμβάνει τον χαρακτηρισμό του μετανάστη, ενώ σε προγενέστερες μορφές πολιτικής και οικονομικής δομής (βλέπε αποικίες και αυτοκρατορίες, μερικές εκατοντάδες και χιλιάδες χρόνια πριν) οι μετακινούμενοι ή μεταφερόμενοι ονομάζονταν είτε έποικοι/άποικοι είτε σκλάβοι. Σκοπός αυτών των μετακινήσεων ήταν η απομύζηση των τοπικών υλών και εδαφών για την περαιτέρω ισχυροποίηση των εκάστοτε εξουσιαστών, πολιτικών και οικονομικών.

Όμως, η μετανάστευση ή μετακίνηση δεν ξεκίνησε με την δημιουργία εξουσιαστικών-εξουσιαζόμενων κοινωνιών, υπήρξε πάντα παρούσα για το ανθρώπινο είδος, σε μικρή ή μεγαλύτερη έκταση λόγω κλιματικών, περιβαλλοντικών και κυρίως βιοποριστικών συνθηκών. Έτσι αρκετοί συμφωνούν ότι είναι «εγγενής στην ανθρώπινη φύση μια ενστικτώδης και έμφυτη προδιάθεση και κλίση προς την περιπλάνηση και την περιέργεια, αναζητώντας νέες ευκαιρίες και νέους ορίζοντες». Ή, επίσης, ότι: «οι άνθρωποι είναι γεννημένοι μετανάστες: η εξέλιξή μας συνδέεται θεμελιακά με την πράξη της μετανάστευσης, της μετακίνησης από τον ένα τόπο στον άλλο και της προσαρμογής στο νέο περιβάλλον». Στην πορεία της ανθρώπινης προϊστορίας και ύστερα, τα εξημερωμένα ζώα και φυτά, βρίσκονται εκεί που υπάρχουν σήμερα, επειδή ομάδες ανθρώπων μετανάστευσαν μαζί τους κάποια στιγμή στο παρελθόν, από τη Μεσσοποταμία, για παράδειγμα, προς την Ευρώπη και αλλού. Οφείλουμε, όμως, να επισημάνουμε ότι σημαντικές ομάδες ανθρώπων δεν μετακινήθηκαν ή δεν μετακινούνται, παρ’ όλο που οι συνθήκες φαντάζουν και είναι δυσκολότερες από τις μέσες καταστάσεις. Οι Εσκιμώοι στις πολικές περιοχές, οι κάτοικοι των ερήμων σε Αφρική (Βενδουίνοι) και αλλού, επιδεικνύουν μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να αντιμετωπίζουν και να προσαρμόζονται κατάλληλα. Οπότε, πιστεύουμε, πως δεν μπορούμε να θεωρήσουμε την μετακίνηση πληθυσμών ως μια «εγγενή ή έμφυτη προδιάθεση του ανθρώπου», αλλά μια διαδικασία που διαθέτει πολλά και διαφορετικά σημεία εκκίνησης. Και που πολλοί παράγοντες επιδρούν στον καθορισμό της απόφασης και τις προηγούμενες εκατονταετίες κινούνταν γύρω από τον πυρήνα της εξασφάλισης ή μετατόπισης του τρόπου εξασφάλισης τροφής. Είναι γνωστή η μετακίνηση ολόκληρων χωριών, κατόπιν συλλογικής απόφασης και επιλογής από τους κατοίκους ορεινών κοινοτήτων σε πεδινά ή λιγότερο ορεινά μέρη, στον ελλαδικό και βαλκανικό χώρο, για λόγους μεταστροφής ασχολίας από κτηνοτρόφους σε γεωργούς.

Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό ότι το ζήτημα της μετακίνησης πληθυσμών περιλαμβάνει πολλές και διαφορετικές περιπτώσεις, συχνά αντιφατικές και αντίρροπες μεταξύ τους. Άλλες είναι βίαιες και εκφοβιστικές, ενώ άλλες από επιλογή, αναγκαίες ή απαραίτητες, που ορισμένες μπορούν να περιλαμβάνουν στοιχεία επιδίωξης πλουτισμού και άλλες απλώς φυγή από μια ψυχοφθόρα κατάσταση και δημιουργία μιας νέας συνθήκης. Έτσι, η σαφής διάκριση μεταξύ πρόσφυγα και μετανάστη πολλές φόρες τέμνεται εννοιολογικά και από τις δυο πλευρές.

Στο πλαίσιο της τρέχουσας κρίσης, η επισφάλεια κρίνεται ως κυρίαρχη πολιτική αξία για το δυτικό ευρωπαϊκό κατεστημένο και οι πρόσφυγες/μετανάστες τα «ξένα σώματα» αυτού. Όπου στις χώρες από όπου προέρχονται οι πρόσφυγες διενεργείται η επαναχάραξη και αναδιάταξη των συνόρων και στις χώρες όπου επιθυμούν να διασχίσουν, ως ένα μεγάλο καραβάνι, τα σύνορα και οι φράχτες ορθώνονται όλο και ψηλότερα, θέλοντας να εμφανίσουν την απόλυτη ανελαστική σταθερότητα των συνόρων τους. Τα καραβάνια από την Ανατολή ενίοτε μετέφεραν εμπορεύματα και ενίοτε πρόσφυγες, ξεκίνησαν με τον «εμπορικό δρόμο του μεταξιού» για να οδηγηθούμε στα πρόσφατα προσφυγικά, θυμίζοντας επιπρόσθετα το 1922 και τα παράλια του Αιγαίου με κάποιους άλλους πρόσφυγες. Όχι άδικα, ο εικοστός αιώνας χαρακτηρίστηκε ως «αιώνας των προσφύγων», ενώ πρόσφατα το BBC δημοσίευσε την πληροφορία ότι οι τωρινές προσφυγικές ροές είναι οι μεγαλύτερες από το 2ο παγκόσμιο πόλεμο.

Irish-Emigrants-Entering-LiverpoolΟι μεγάλης κλίμακας μεταναστευτικές και προσφυγικές μετακινήσεις του εικοστού και εικοστού πρώτου αιώνα, στις οποίες πρέπει να συνυπολογίσουμε τους περιβαλλοντικούς πρόσφυγες, έστω και αν νομικά δεν αναγνωρίζονται ως τέτοιοι, συνδέονται με την ανακήρυξη, από την κυριαρχία, της αγοράς ως καθοριστικού παράγοντα και την εμβάθυνση της ανισότητας ανάμεσα σε περιοχές, έθνη-κράτη και κοινωνικά στρώματα. Ο πολλαπλασιασμός της επισφάλειας αποτελεί συστατικό στοιχείο και όχι εξαίρεση του επονομαζόμενου σύγχρονου νεοφιλελεύθερου κράτους. Στο πεδίο της μεταναστευτικής πολιτικής, διαχρονική είναι η έμφαση στον προσωρινό χαρακτήρα της μετανάστευσης σε βάρος της ιδιότητας του πολίτη, με όρους κρατικής-πολιτικής διαχείρισης, που επιφυλάσσεται για τον γηγενή πληθυσμό. Επί προσθέτως, μέσω της μελέτης της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής μεταναστευτικής ιστορίας, καταδεικνύεται ότι σε συνθήκες σχετικής ευημερίας και ανάγκης για «φτηνά εργατικά χέρια», έτοιμα να αναλάβουν χειρωνακτικές και βρώμικες δουλειές, οι συνοριακοί έλεγχοι χαλαρώνουν και οι εξαιρέσεις για προσωρινούς μετανάστες ειδικών κατηγοριών αυξάνονται. Αντίθετα, σε συνθήκες κρίσης, η μετανάστευση έρχεται δυναμικά στο προσκήνιο ως εθνικό ή ευρωπαϊκό πρόβλημα, οι έλεγχοι στα μεταναστευτικά περάσματα εντείνονται, τα τείχη ορθώνονται και οι «επιχειρήσεις-σκούπα» αυξάνονται. Σε αυτές τις συνθήκες, οι αυστηρές μεταναστευτικές πολιτικές συμβάλλουν στην περαιτέρω αστυνόμευση της δημόσιας ζωής και εμπεδώνουν την καταστολή των λεγόμενων «δικαιωμάτων».

Η επίσημη ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική, λοιπόν, αλλά και οι επιμέρους διακρατικές συναντήσεις ερμηνεύουν τα γεγονότα αυτά ως ζήτημα ασφαλείας που συνυφαίνεται με την ραγδαία στρατιωτικοποίηση των εξωτερικών ευρωπαϊκών συνόρων. Στις σημερινές συνθήκες οξύτατης πολιτικο-οικονομικής κρίσης και νεο-αποικιακής αναδιάρθρωσης της παγκόσμιας κυριαρχίας, αναδύονται ολοένα και περισσότερες και εντατικότερες μορφές οικονομικής και κοινωνικής βίας. «Καθώς η διεθνικότητα αναδύεται ως πεδίο παραγωγής και διακύβευσης του «νέου βιοπολιτικού σώματος της ανθρωπότητας» (Agamben), τα σύνορα ανάμεσα στη φουκωική έννοια της κυριαρχίας, ως μορφής διακυβέρνησης που προσβλέπει στον έλεγχο εντοπίσιμων σωμάτων, και σ’ αυτήν της βιοεξουσίας, ως διάχυτης, διευρυμένης, αποκεντρωμένης και αποεδαφοποιημένης μορφής εξουσίας, γίνονται ολοένα και περισσότερο ρευστά και διαπερατά (Foucault), καθώς ποικίλες μορφές κυβερνολογικής αναδύονται και εμπεδώνονται τόσο εμπερικλείοντας όσο και αποκλείοντας. Αναδύεται έτσι ένα σύστημα διεθνικής νεοφιλελεύθερης κυβερνητικότητας (Ferguson και Gupta), το οποίο περιλαμβάνει διεθνικά δίκτυα γνώσης-εξουσίας, υπερεθνικούς φορείς, διακρατικές συνθήκες, τοπικές οργανώσεις βάσης, οργανισμούς ανθρωπιστικής αρωγής και διαχείρισης, καθώς και την κυβερνητικότητα των μη-κυβερνητικών οργανισμών και οργανώσεων (Ong και Collier). Στο πλαίσιο αυτής της «γεωπολιτικής της κινητικότητας» (Hyndman), μετακίνηση και περιορισμός αποτελούν αλληλένδετες τροπικότητες εξουσίας και κοινωνικής εμπειρίας. Καθώς η μονοπολιτισμικότητα και η πολυπολιτισμικότητα περιπλέκουν και ανταλλάσσουν τις τεχνικές τους, παράγονται διάφορες εκδοχές αυτού που η Anne-Marie Fortier (2008) αποκαλεί «πολυπολιτισμικό εθνικισμό», η συγκρότηση μιας Ευρώπης «χωρίς (εσωτερικά) σύνορα» συνυφαίνεται με την οικοδόμηση μιας «Ευρώπης-φρουρίου» μέσω της χάραξης και στερέωσης εθνικών συνόρων στα όρια της ζώνης της Σένγκεν. Η απεριόριστη κινητικότητα του κεφαλαίου και των καπιταλιστικών και κοσμοπολίτικων υποκειμένων της «νέας Ευρώπης» εξασφαλίζεται μέσω της εμπορευματοποιημένης κυκλοφορίας και ακινητοποίησης των μη-Ευρωπαίων, μετακινούμενων «άλλων»: μεταναστών χωρίς χαρτιά, αιτούντων άσυλο, παράνομων ξένων και μη-πολιτών. Η ευέλικτη ευρωπαϊκή πολιτειότητα της «ελεύθερης αγοράς» καθίσταται δυνατή μέσω της αντικειμενοποίησης αυτών των μετακινούμενων και ακινητοποιούμενων «άλλων» που μετατρέπονται σε παρίες και «ύλη εκτός τόπου» (Malkki)» (Χαρτογραφώντας τη βιοπολιτική των συνόρων, ΕΚΚΕ [Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών], 2013, Α. Αθανασίου-Γ. Τσιμουρής). Επί πλέον, για τη νομιμοποίηση και την κοινωνική αποδοχή των περαιτέρω περιορισμών και ελέγχων του δημόσιου χώρου, η ηγεμονική εθνική τάξη πραγμάτων, ενεργοποιεί το δόγμα σοκ, όπως παρατηρείται και στην περίπτωση της Γαλλίας, μετά και τις τελευταίες επιθέσεις. Παράλληλα, παρά τον διακηρυγμένο υπερεθνικό χαρακτήρα της κρίσης, η θεώρησή της πρωτίστως ως εθνικό ζήτημα και η συνακόλουθη προσπάθεια αντιμετώπισής της συνοδεύεται από την επίκληση του πατριωτισμού, όπως όλο και συχνότερα αναφέρεται σε αυτόν και ο πρωθυπουργός κύριος Τσίπρας.

Επί πρόσθετα, μια άλλη διάσταση, τόσο της κρίσης όσο και της προσφυγικής/μεταναστευτικής ροής, είναι η συνδιαμόρφωση από κοινού της κεντρικής ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής και του βιομηχανικού συμπλέγματος παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών ασφαλείας. Μεγαλόπνοα και πανάκριβα projects επιτήρησης όλων των μετακινήσεων προς και από τα σύνορα της Ευρώπης δρομολογούνται. Προγράμματα ολοκληρωμένης επιτήρησης συνόρων, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, θερμικές κάμερες και λοιπά προϊόντα της βιομηχανίας εξοπλισμών έχουν ήδη διατεθεί στην αγορά, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να χρηματοδοτεί τόσο την έρευνα και την ανάπτυξη της τεχνολογίας όσο και την αγορά των προϊόντων από τα κράτη-μέλη. Όσο το μεταναστευτικό μετατρέπεται σταδιακά σε ζήτημα ασφάλειας, μια ολόκληρη βιομηχανία επεκτείνεται και κερδοφορεί, όπως προηγουμένως έχουν επαναλάβει οι ΗΠΑ. Και αυτή δεν είναι απλώς μια επιλογή νεοσυντηρητικών κύκλων της Ευρώπης αλλά μια δομική επιλογή της ΕΕ, σε όλα τα επίπεδα, η οποία προστίθεται σε μια σειρά άλλων που σχετίζονται με ασφάλεια, δικαιώματα, έκτακτη ανάγκη και δόγμα σοκ. Είναι η στιγμή που αποφασίζεται να καταρρεύσει το σύστημα ασύλου στην Ευρώπη, το οποίο δημιουργήθηκε μετά την Β’ παγκόσμια ανθρωποσφαγή. Για ολόκληρες δεκαετίες προωθούνταν η αντίληψη περί «δημοκρατικά ευαίσθητης Ευρώπης», «κοινωνικού κράτους» και «παροχών» που, σε αντιδιαστολή με την «απολίτιστη» Αμερική, έχει εδραιώσει αυτά τα χαρακτηριστικά η διαφωτιστική και διαφωτισμένη γηραιά ήπειρος, με τα πολυδιαφημιζόμενα «σοσιαλιστικά» μοντέλα σκανδιναβικού τύπου, που τώρα αποφασίζουν ξεδιάντροπα να συλλέγουν τιμαλφή από τους «περιττούς». Έχουμε φτάσει στη περίοδο που η εξουσία θα διαχειριστεί την «κρίση» με την χρήση πολλών παραμέτρων και παραγόντων, ανεξαρτήτως εάν απογυμνωθεί τελείως το ψευδο-οικοδόμημα των τελευταίων δεκαετιών. Το διακύβευμα της αναδιάταξης προφανώς είναι μεγαλύτερο για εκείνους.

Να υπενθυμίσουμε, επίσης, ότι το περασμένο Ιούλιο η ΕΕ, ομόφωνα, εγκαινίασε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον των «εμπόρων» που μετέφεραν πρόσφυγες και μετανάστες από τη Λιβύη στην Ιταλία. Ήταν αναμενόμενο και γνωστό ότι θα ενεργοποιήσει την ετέρα διαδρομή Τουρκία-Ελλάδα, για να αποφασιστεί, μερικούς μήνες μετά, μια άλλη στρατιωτικοποίηση της περιοχής του Αιγαίου μέσω του ΝΑΤΟ. Ταυτόχρονα, ο έλληνας αναπληρωτής υπουργός Μεταναστευτικής Πολιτικής δήλωνε στη βουλή ότι η λήψη δακτυλικών αποτυπωμάτων σημείωσε αύξηση από 8% τον περασμένο Σεπτέμβριο σε 78% τον Ιανουάριο. Έτσι, στην εντατικοποίηση των βιομετρικών χρήσεων και στο ταυτόχρονο ξεπέρασμα των «δημοκρατικών δικαιωμάτων», η επιφαινόμενη διαχείριση «κρίσεων» έχει ήδη περάσει το κατώφλι και είναι πολλάκις παρούσα. Για την εξουσία σημασία δεν έχει για ποιό λόγο το κάνεις, αλλά για ποιό λόγο εμφανίζεσαι να το κάνεις. Όταν η Δύση «μπούκαρε» στο Αφγανιστάν μετά τους Δίδυμους Πύργους, η σταυροφορία της είχε και αντισεξιστικό και αντιπατριαρχικό πρόσημο. Υποτίθεται ότι ήθελαν να απελευθερώσουν τις γυναίκες από την καταπίεση της μπούργκας και από τους φαλλοκράτες Ταλιμπάν. Εν χορώ τα ΜΜΕ διεθνώς είχαν αναλάβει προπαγανδιστικό ρόλο αλλά, δυστυχώς, κανείς σήμερα δεν θυμάται αυτή τη διάσταση και αυτή τη χρήση απέναντι στις καταπιεσμένες γυναίκες. Είναι άλλωστε συχνή η εκμετάλλευση υποκειμένων ώστε η εξουσία να πετύχει ευκολότερα και αποτελεσματικότερα τη δουλειά της. Σήμερα αυτός ο ρόλος επιφυλάχθηκε για τους πρόσφυγες…

Αναρχικός Πυρήνας Χαλκίδας

Δημοσιεύθηκε στην ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ.158, Μάρτιος 2016
Both comments and trackbacks are currently closed.