Tο πείραμα του Στάνφορντ (Μέρος B΄)

ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΟΜΑΔΙΚΗΣ ΑΠΟΔΡΑΣΗΣ

Tο επόμενο μεγάλο γεγονός, που έπρεπε να αντιμετωπίσουμε ήταν μια φήμη για επερχόμενο σχέδιο ομαδικής απόδρασης. Ένας από τους φύλακες είχε ακούσει τους φυλακισμένους να συζητούν σχετικά με μια απόδραση η οποία θα λάμβανε χώρα ακριβώς μετά το επισκεπτήριο. Η φήμη είχε ως εξής: ο φυλακισμένος αριθ. 8612, ο οποίος είχε ελευθερωθεί την προηγουμένη, θα μάζευε μια ομάδα φίλων του και θα μπούκαρε μέσα για να απελευθερώσει τους υπόλοιπους κρατούμενους.

Πως νομίζετε ότι αντιδράσαμε σε αυτή τη φήμη; Νομίζετε σίγουρα ότι θα καταγράφαμε τις φήμες της επερχόμενης απόδρασης και είμαστε έτοιμοι να την παρακολουθήσουμε σαν καλοί πειραματικοί κοινωνικοί ψυχολόγοι. Απεναντίας, αυτό που κάναμε είναι να προβληματιστούμε σχετικά με την ασφάλεια της φυλακής μας. Οργανώσαμε μια συγκέντρωση με τον ανώτατο Διευθυντή, τον αρχιφύλακα και έναν από τους αξιωματικούς τον Craig Haney, για να σχεδιάσουμε πώς θα καταστέλλαμε την απόδραση.

Ένας καταδότης, τον οποίον βάλαμε στο κελί που είχε πριν ο κρατούμενος αριθ. 8612, θα μας έδινε τις απαραίτητες πληροφορίες. Ύστερα πήγα στο Αστυνομικό Τμήμα του Palo Alto και ρώτησα αν θα μπορούσαμε να μεταφέρουμε τους κρατούμενους στα προηγούμενα κελιά τους.

Αυτό δεν ήταν δυνατόν γιατί το Αστυνομικό Τμήμα δεν καλύπτονταν απ΄ την ασφαλιστική στην περίπτωση αυτή. Έφυγα θυμωμένος που τα δύο ιδρύματα δεν μπορούσαν να συνεργαστούν. Ένιωθα ήδη καλά το ρόλο μου.

Καταστρώσαμε δεύτερο σχέδιο. Το σχέδιο ήταν να αποσυναρμολογήσουμε την φυλακή μας μετά το επισκεπτήριο, να φωνάξουμε περισσότερους φύλακες, να αλυσοδέσουμε τους κρατούμενους μεταξύ τους, να τους βάλουμε σακούλες στο κεφάλι και να τους μεταφέρουμε σε έναν αποθηκευτικό χώρο του πέμπτου ορόφου, μέχρι την επερχόμενη απόπειρα. Όταν θα έφθαναν οι συνωμότες θα καθόμουν εκεί μόνος και θα τους έλεγα πως το πείραμα είχε τελειώσει και πως όλοι οι φίλοι τους είχαν πάει σπίτια τους και πως φυσικά δεν υπήρχε κάποιος να τον απελευθερώσουν. Όταν θα είχαν πια φύγει, θα βάζαμε τους φυλακισμένους πίσω στα κελιά τους και θα διπλασιάζαμε την ασφάλεια της φυλακής. Μάλιστα σκεφτήκαμε μέχρι και να δελεάσουμε τον φυλακισμένο αριθ. 8612, ώστε να ξαναγυρίσει με κάποια πρόφαση και να τον χώσουμε πάλι μέσα, επειδή είχε αποφυλακιστεί με ψευδή στοιχεία.

ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΕΨΗ

Καθόμουν εκεί μόνος μου και περίμενα αγωνιωδώς τους εισβολείς, όταν ξαφνικά έφτασε ένας συνάδελφος ο Gordon Bower ο οποίος ήταν απόφοιτος του Yale και συγκάτοικός μου. Είχε ακούσει για το πείραμα και ήρθε να δει από κοντά τί γίνεται. Του περιέγραψα εν συντομία την κατάσταση και μου έκανε την εξής απλή ερώτηση: «Και ποια είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή στη μελέτη αυτή

Του θύμωσα. Είχα μια απόδραση εν εξελίξει, η ασφάλεια των ανδρών μου και της φυλακής κινδύνευε, κι έπρεπε να ασχοληθώ με αυτόν τον φιλελεύθερο ακαδημαϊκό, ο οποίος αναρωτιόταν γύρω απ’ την ύπαρξη μιας ανεξάρτητης μεταβλητής. Αργότερα συνειδητοποίησα πόσο βαθιά πια είχα μπει στο ρόλο μου, δηλ. πως σκεφτόμουν πλέον σαν διευθυντής φυλακής και όχι σαν ψυχολόγος – ερευνητής.

ΤΑ ΑΝΤΙΠΟΙΝΑ

Η φήμη πως θα γινόταν απόδραση αποδείχτηκε τελικά αναληθής. Δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Φανταστείτε την αντίδρασή μας. Χάσαμε μια ολόκληρη μέρα για να σχεδιάσουμε την καταστολή της, παρακαλέσαμε το Αστυνομικό Τμήμα να μας παράσχει βοήθεια, μετακινήσαμε τους κρατούμενους αλλού, διαλύσαμε το μεγαλύτερο τμήμα της φυλακής και δεν καταφέραμε να συλλέξουμε κανένα στοιχείο εκείνη την ημέρα. Ποια ήταν η αντίδρασή μας; Είχαμε εκνευριστεί και μπερδευτεί, λόγω του μάταιου κόπου που είχαμε καταβάλλει. Κάποιος θα την πλήρωνε γι’ αυτό.

Οι φύλακες αύξησαν την κακομεταχείριση, τους υποβιβασμούς, ώστε να κάνουν τους φυλακισμένους να υποφέρουν, τους ανάγκαζαν να κάνουν ανούσιες επαναλαμβανόμενες εργασίες, όπως να καθαρίσουν τις λεκάνες με γυμνά χέρια. Τους έβαζαν ακόμη να κάνουν πους-απς και παρόμοιες ασκήσεις και έκαναν τις καταμετρήσεις να διαρκούν ώρες.

ΕΝΑ ΚΑΦΚΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

Σε αυτό το σημείο της μελέτης, κάλεσα έναν καθολικό παπά, ο οποίος είχε διατελέσει παπάς σε φυλακές για να εκτιμήσει πόσο ρεαλιστική ήταν η φυλακή μας. Το αποτέλεσμα ήταν όλως δι’ όλου Καφκικό. Ο παπάς μίλησε με τον κάθε κρατούμενο ξεχωριστά και έβλεπα με έκπληξη πως συστήνονταν στον παπά με τον αριθμό ταυτότητας τους και όχι με το πραγματικό τους όνομα. Μετά από λίγη κουβέντα τους ρωτούσε: «Γιε μου, τι κάνεις για να βγεις από δω μέσα;» Όταν οι κρατούμενοι του απάντησαν με μπερδεμένα λόγια, τους εξήγησε πως ο μόνος τρόπος για να βγουν από τη φυλακή ήταν με τη βοήθεια ενός δικηγόρου. Έτσι, προθυμοποιήθηκε να επικοινωνήσει με τους γονείς των φυλακισμένων νεαρών, ώστε να βρει νομική βοήθεια και κάποιοι συμφώνησαν σ’ αυτό.

Η επίσκεψη του παπά θόλωσε ακόμη περισσότερο τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ πραγματικότητας και ρόλου. Ήταν σαφώς ένας αληθινός παπάς, όμως είχε μάθει να έχει αυτόν τον στερεότυπο ρόλο μέσα στη φυλακή, το να μιλά μ’ έναν ορισμένο τρόπο, να έχει τα χέρια διπλωμένα με συγκεκριμένο τρόπο, σαν να έπαιζε σε ταινία. Η αμφιβολία, για το που τελείωναν οι ρόλοι μας και που άρχιζε ο πραγματικός χαρακτήρας μας, μεγάλωσε.

ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΟΣ ΑΡΙΘ. 819

Ο μοναδικός κρατούμενος που δεν θέλησε να του μιλήσει ήταν ο αριθ. 819, ο οποίος δεν αισθάνονταν καλά, είχε αρνηθεί να λάβει τροφή και ήθελε να δει έναν γιατρό και όχι έναν παπά. Τελικά πείσθηκε να βγει από το κελί του και να μιλήσει στον παπά και τον επιστάτη, για να καταλάβουμε τι είδους γιατρό χρειάζονταν. Ενόσω μας μιλούσε, έσπασε και άρχισε να κλαίει υστερικά, όπως άλλοι στο παρελθόν. Έβγαλα την αλυσίδα από το πόδι του, το σκουφί από το κεφάλι του και του είπα να ξεκουραστεί σε ένα δωμάτιο, το οποίο βρισκόταν δίπλα στην αυλή της φυλακής. Του είπα πως θα του έφερνα φαγητό και θα του έβρισκα γιατρό.

Ενώ έκανα ό,τι του είχα πει, οι ανθρωποφύλακες μάζεψαν τους υπόλοιπους κρατούμενους και τους έβαλαν να τραγουδούν δυνατά: «Ο φυλακισμένος αριθ. 819 είναι ένας κακός φυλακισμένος. Επειδή έκανε ό,τι έκανε, το κελί μου είναι ένα χάλι, κύριε Φύλακα». Φώναξαν αυτό το σύνθημα 12 φορές.

Μόλις κατάλαβα ότι ο 819 μπορούσε να ακούσει το τραγούδι, έτρεξα πίσω στο δωμάτιο που τον είχα αφήσει και βρήκα ένα αγόρι να κλαίει χωρίς σταματημό, ενώ οι συγκρατούμενοί του φώναζαν ότι ήταν κακός κρατούμενος. Τα τραγούδια δεν ήταν όπως την πρώτη μέρα ανοργάνωτα και διασκεδαστικά. Πλέον ήταν υποταγμένα και συναινετικά, λες και μια φωνή μόνο έλεγε αυτά τα λόγια.

Του πρότεινα να φύγουμε, αλλά εκείνος αρνήθηκε. Μου είπε, κλαίγοντας, πως δεν μπορούσε να φύγει, γιατί οι συγκρατούμενοί του είπαν πως ήταν κακός κρατούμενος. Αν και δεν ήταν καλά, ήθελε να επιστρέψει για να αποδείξει πως δεν ήταν έτσι.

Σ’ εκείνο το σημείο του είπα: «Άκου. Δεν είσαι ο κρατούμενος αριθ. 819. Είσαι ο (τάδε) και το δικό μου όνομα είναι Δρ. Zimbardo. Είμαι ψυχολόγος και όχι διευθυντής σε φυλακή, και αυτή δεν είναι αληθινή φυλακή. Είναι ένα πείραμα και αυτοί είναι φοιτητές όχι φυλακισμένοι, όπως κι εσύ. Πάμε».

Σταμάτησε ξαφνικά να κλαίει, με κοίταξε με το βλέμμα ενός μικρού παιδιού και είπε: «Καλά, πάμε».

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΠΟΦΥΛΑΚΙΣΕΩΝ

Την επόμενη μέρα όλοι οι κρατούμενοι, που πίστευαν ότι είχαν λόγους να κάνουν αίτηση αποφυλάκισης, μεταφέρθηκαν αλυσοδεμένοι στην επιτροπή αποφυλακίσεων και ένας – ένας πέρναγε από την επιτροπή. Η επιτροπή αποτελούνταν κυρίως από άτομα άγνωστα στους φυλακισμένους (προσωπικό του τμήματος και τελειόφοιτοι) και πρόεδρός της ήταν ο Σύμβουλός μας στα θέματα της φυλακής.

Πολλά αξιοσημείωτα συνέβησαν στη διάρκεια αυτών των ακροάσεων. Πρώτα, όταν ρωτήσαμε τους φυλακισμένους αν θα θυσίαζαν τα χρήματα που είχαν κερδίσει ως εκείνη την ημέρα ώστε να περάσουν από την ακρόαση. Οι περισσότεροι απάντησαν καταφατικά. Μετά, όταν τελείωσαν οι ακροάσεις και τους είπαμε να επιστρέψουν στα κελιά τους, εν όσω θα σκεφτόμασταν την κάθε περίπτωση, όλοι υπάκουσαν, αν και θα μπορούσαν να είχαν το ίδιο αποτέλεσμα απλά και μόνο φεύγοντας από το πείραμα. Γιατί υπάκουσαν; Απλά και μόνο επειδή ένιωθαν αδύναμοι ν’ αντιδράσουν. Η αντίληψή τους για την πραγματικότητα είχε αλλάξει και δεν αντιλαμβάνονταν πλέον τον εγκλεισμό τους σαν ένα πείραμα. Μόνο το προσωπικό της φυλακής είχε τη δυνατότητα να επιτρέπει αιτήσεις.

Επίσης είδαμε την μεταμόρφωση του Συμβούλου μας, ο οποίος είχε μετατραπεί στον Πρόεδρο της Επιτροπής. Είχε μεταμορφωθεί στον πιο μισητό αυταρχικό αξιωματούχο τόσο που, όταν τέλειωσε, ένιωσε αδιαθεσία και πήγε σπίτι του. Ο βασανιστής του επί 16 χρόνια απέρριπτε τις αιτήσεις αποφυλάκισης που υπέβαλε.

ΤΥΠΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΦΥΛΑΚΩΝ

Μέχρι την πέμπτη ημέρα μια νέα σχέση είχε δημιουργηθεί μεταξύ κρατούμενων και ανθρωποφυλάκων. Οι ανθρωποφύλακες ένιωθαν τώρα πιο άνετα με τη δουλειά τους, μια δουλειά που είναι άλλοτε βαρετή και άλλοτε ενδιαφέρουσα.

Υπήρχαν τρεις τύποι ανθρωποφυλάκων. Ήταν οι σκληροί, αλλά δίκαιοι, που ακολουθούσαν τον κανονισμό της φυλακής. Ήταν τα καλά παιδιά, που έκαναν μικροχάρες στους έγκλειστους και δεν τους τιμωρούσαν ποτέ. Τέλος ήταν οι απόμακροι, που αυθαιρετούσαν και εφεύρισκαν τρόπους εξευτελισμού των κρατουμένων. Ο τελευταίος τύπος έμοιαζε να απολαμβάνει την ισχύ που είχε αποκτήσει, κι όμως κανένα από τα προηγούμενα τεστ δεν είχαν αναδείξει κάτι τέτοιο. Ο μόνος συσχετισμός μεταξύ της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς μέσα στη φυλακή ήταν το στοιχείο ότι οι φυλακισμένοι με υψηλό δείκτη αυταρχισμού υπέμεναν περισσότερο το αυταρχικό περιβάλλον της φυλακής από τους υπόλοιπους.

Ο ΤΖΟΝ ΓΟΥΕΪΝ

Οι φυλακισμένοι έδωσαν αυτό το παρατσούκλι στον πιο μάτσο και βάναυσο φύλακα. Αργότερα, μάθαμε πως ο πιο διαβόητος φύλακας σε μια φυλακή των Ναζί κοντά στο Buchenwald είχε το παρατσούκλι Tom Mix –ένας Τζον Γουέιν της παλιάς γενιάς– επειδή είχε την εικόνα του καουμπόυ της Άγριας Δύσης στον τρόπο που κακομεταχειρίζονταν τους κρατούμενους.

Πού είχε μάθει ο δικός μας Τζον Γουέιν για να μετατραπεί σε έναν τέτοιου τύπου φύλακα; Πως μπόρεσε ο ίδιος και οι υπόλοιποι τόσο γρήγορα να παίξει αυτόν τον ρόλο; Πώς έξυπνοι, με σώας τας φρένας, καθημερινοί άνθρωποι μετατρέπονταν τόσο γρήγορα σε τέρατα; Αυτά τα ερωτήματα μας βασάνισαν.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΩΝ

Οι φυλακισμένοι προσάρμοζαν τα συναισθήματά δυσαρέσκειας και αδυναμίας με ποικίλους τρόπους. Αρχικά ορισμένοι εξεγέρθηκαν και πάλεψαν με τους φύλακες. Τέσσερις κατέρρευσαν ψυχολογικά – σαν μέσο φυγής. Ένας έπαθε ψυχοσωματικό σύμπτωμα, καθώς το κορμί του γέμισε εξανθήματα, όταν έμαθε πως η αίτησή του είχε απορριφθεί. Άλλοι το έπαιξαν καλοί, κάνοντας ό,τι τους έλεγαν οι φύλακες. Ένας μάλιστα πήρε το παρατσούκλι «αξιωματικός», καθώς εκτελούσε με στρατιωτική πειθαρχία ό,τι τον έβαζαν να κάνει.

Στο τέλος της μελέτης, οι φυλακισμένοι ήταν διαλυμένοι, τόσο σαν άτομα, όσο και σαν ομάδα. Δεν υπήρχε πλέον πνεύμα αλληλεγγύης, απλώς μεμονωμένα άτομα που υπέμεναν, σαν τραυματίες πολέμου ή ασθενείς σε ψυχιατρείο. Οι φύλακες είχαν τον ολοκληρωτικό έλεγχο της φυλακής και την απόλυτη υποταγή του κάθε φυλακισμένου.

ΜΙΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΑΠΟΠΕΙΡΑ

Είδαμε και μια τελευταία επαναστατική απόπειρα. Ο κρατούμενος αριθ. 416 είχε μόλις μπει στη φυλακή (ήταν από αυτούς που βρίσκονταν σε αναμονή). Αντιθέτως από τους άλλους κρατούμενος, οι οποίοι είχαν υποστεί μια σταδιακή κακομεταχείριση, ο φόβος του είχε φθάσει στο αποκορύφωμα με την άφιξή του. Οι παλιοί τού είχαν πει πως ήταν αδύνατον να τα παρατήσει, πως η φυλακή ήταν πέρα για πέρα αληθινή.

Εκείνος έκανε απεργία πείνας, ώστε να επιτύχει την αποφυλάκισή του. Μετά από αρκετές προσπάθειες να τον κάνουν να φάει, τον έριξαν τελικά για τρεις ώρες στην απομόνωση, παρ’ όλο που οι κανονισμοί έλεγαν πως μια ώρα ήταν το μέγιστο της παραμονής εκεί. Εκείνος αρνήθηκε να λάβει τροφή και πάλι.

Σε αυτό το σημείο θα είχε γίνει λογικά ήρωας στα μάτια των συγκρατούμενών του. Όμως εκείνοι τον έβλεπαν σαν ταραχοποιό στοιχείο. Ο επικεφαλής των ανθρωποφυλάκων τους έδωσε τότε μια επιλογή. Θα έβγαζαν τον 416 από την απομόνωση αν έδιναν πίσω την κουβέρτα τους, ή θα τον άφηναν εκεί όλη νύχτα.

Τι να έπραξαν άραγε, θα αναρωτιέστε. Οι περισσότεροι επέλεξαν να κρατήσουν τις κουβέρτες τους και άφησαν τον 416 να υποφέρει στην απομόνωση. (Αργότερα τον βγάλαμε από κει.)

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΜΑΤΟΣ

Την πέμπτη νύχτα ορισμένοι γονείς-επισκέπτες μου ζήτησαν να επικοινωνήσω με έναν δικηγόρο ώστε να βγάλει το παιδί τους από τη φυλακή. Είπαν πως ένας καθολικός παπάς τους είχε τηλεφωνήσει, λέγοντάς τους ότι έπρεπε να βρουν δικηγόρο για να βγάλουν τον γιο τους έξω με εγγύηση. Τηλεφώνησα σε έναν δικηγόρο, όπως μου ζήτησαν, ο οποίος ήρθε την επομένη και συζήτησε με τους κρατούμενους, κάνοντας τις τυπικές ερωτήσεις που γίνονται σε παρόμοιες περιπτώσεις, αν και ήξερε πως επρόκειτο απλώς για ένα πείραμα.

Σε αυτό το σημείο ήταν πασιφανές ότι έπρεπε να τερματίσουμε το πείραμα. Είχαμε δημιουργήσει μια αναπάντεχα δυνατή κατάσταση, μια κατάσταση μέσα στην οποία οι φυλακισμένοι είχαν αρχίσει να αναπτύσσουν παθολογική συμπεριφορά και ορισμένοι από τους φύλακες είχαν αρχίσει να αναπτύσσουν σαδιστική συμπεριφορά. Ακόμη και οι φύλακες που έπαιζαν τα καλά παιδιά δεν αισθάνονταν ικανοί να παρέμβουν. Κανένας από τους φύλακες δεν θέλησε να παρατήσει το πείραμα. Επίσης κανένας δεν έφθασε ποτέ αργοπορημένος για τη βάρδιά του, ούτε και δήλωσε ασθενής ή ζήτησε επιπλέον χρήματα για τις υπερωρίες που έκανε.

Σταμάτησα το πείραμα πρόωρα για δύο λόγους. Πρώτα, μάθαμε μέσω του βίντεο πως οι φύλακες είχαν μεγιστοποιήσει την κακομεταχείριση προς τους κρατούμενους στη διάρκεια της νύχτας, όταν νόμιζαν πως οι ερευνητές δεν παρακολουθούσαν και το πείραμα δεν ήταν σε εξέλιξη. Η βαρεμάρα τους, τούς οδήγησε σε πορνογραφικού και εξευτελιστικού είδους κακομεταχείριση.

Έπειτα, η Christina Maslach, μια καινούργια Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ, η οποία θα έκανε συνεντεύξεις με τους συμμετέχοντες στο πείραμα, είχε σοβαρές αντιρρήσεις όταν είδε ότι οι φυλακισμένοι πήγαιναν στην τουαλέτα με σακούλες στο κεφάλι, αλυσοδεμένοι μεταξύ τους και με τα χέρια στον ώμο του μπροστινού.

Γεμάτη οργή είπε: «Είναι φριχτό αυτό που κάνετε σε αυτά τα παιδιά!» Πάνω από 50 άτομα είχαν επισκεφθεί την φυλακή μας και ήταν η μόνη η οποία αμφισβήτησε την ηθική της υπόσταση. Όταν έδωσε το μέγεθος και τη δυναμική της κατάστασης, έγινε σαφές ότι η μελέτη έπρεπε να τερματιστεί.

Έτσι, έξι μόλις μέρες μετά, η προσομοίωση της φυλακής που θα λάμβανε χώρα για δύο εβδομάδες, έλαβε τέλος.

Την τελευταία μέρα κάναμε διάφορες συνεδρίες, πρώτα με τους φύλακες, και ύστερα με τους κρατούμενους, συμπεριλαμβανομένων και όσων είχαμε αποφυλακίσει. Τέλος κάναμε μια συνεδρία με όλους μαζί και το προσωπικό. Αυτό έγινε για να εκφράσουν όλοι τα συναισθήματά τους ανοιχτά, να αναλογιστούμε τί είχαμε ανακαλύψει ο ένας γύρω από τον άλλον, αλλά και γύρω από τον εαυτό μας και να μοιραστούμε τις εμπειρίες μας, οι οποίες ήταν πολύ δυνατές για τον καθένα από μας.

Προσπαθήσαμε να βγάλουμε κάποια ηθικά συμπεράσματα συζητώντας γύρω από τις συγκρούσεις που επέφερε αυτή η προσομοίωση. Για παράδειγμα, συζητήσαμε για τις ηθικές εναλλακτικές που θα μπορούσαμε να είχαμε ακολουθήσει, ώστε να μπορούμε στο μέλλον να αντιδράσουμε πιο ηθικά και να μην μετατραπούμε από συνηθισμένοι άνθρωποι σε κτήνη.

Δύο μήνες μετά την μελέτη, αυτή είναι η αντίδραση του φυλακισμένου αριθ. 416, που ήθελε-να-γίνει-ήρωας και έμεινε για πολλές ώρες στην απομόνωση:

«Άρχισα να νιώθω ότι έχανα την ταυτότητά μου, το άτομο που αποκαλούσα «Clay», που με έφερε σε αυτή τη δυσάρεστη θέση, το άτομο που εθελοντικά είχε μπει στη φυλακή – γιατί ήταν πράγματι φυλακή για μένα και είναι. Δεν το θεωρώ πείραμα ή προσομοίωση επειδή το διοικούσαν ψυχολόγοι και όχι το κράτος. Άρχισα να αισθάνομαι πως η προσωπικότητα αυτή, του ατόμου που αποφάσισε να μπει στη φυλακή ήταν απόμακρη από μένα τόσο που, σιγά-σιγά δεν ήμουν πλέον το άτομο αυτό, ήμουν ο 416. Ήμουν αυτός ο αριθμός».

Συγκρίνετε την αντίδρασή του με την αντίδραση ενός κρατουμένου, που μου έγραψε από τις φυλακές του Οχάιο αφού είχε παραμείνει για ένα απάνθρωπα μεγάλο διάστημα στην απομόνωση:

«Πρόσφατα βγήκα από την απομόνωση αφού έμεινα εκεί για τριανταεπτά μήνες. Η σιωπή μού επιβλήθηκε και ακόμη κι αν ψιθύριζα στον άνθρωπο που βρίσκονταν στο διπλανό κελί οι φύλακες με έδερναν, με ψέκαζαν με αναισθητικό σπρέι, με βάραγαν με ρόπαλα, με πατούσαν χάμω, με έριχναν σε ένα άδειο κελί εντελώς γυμνό, όπου κοιμόμουν στο τσιμεντένιο δάπεδο, χωρίς ράντσο, σκέπασμα, μπάνιο ή τουαλέτα… Γνωρίζω πως οι κλέφτες τιμωρούνται, και δεν δικαιολογώ ό,τι έκανα. Τώρα δεν νομίζω να ξαναγίνω κλέφτης όταν αποφυλακιστώ. Όχι, δεν έχω αναμορφωθεί. Δεν επιθυμώ πλέον να πλουτίσω ή να κλέψω. Τώρα το μόνο που σκέφτομαι είναι να σκοτώσω -όσους με χτυπούσαν και μου συμπεριφέρθηκαν σαν να ήμουν ένα παλιόσκυλο. Ελπίζω, για την ψυχή μου και την μετέπειτα ελεύθερη ζωή μου, πως θα καταφέρω να ξεπεράσω την πικρία και το μίσος που με κατατρώει. Ξέρω ότι κάτι τέτοιο δεν θα είναι εύκολο.»

ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΜΑΤΟΣ: 20 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1971

Η μελέτη μας τέλειωσε στις 20 Αυγούστου του 1971. Την επομένη, λέγεται πως έγινε μια απόπειρα απόδρασης στο San Quentin. Οι κρατούμενοι της Φυλακής Υψίστης Ασφαλείας απέδρασαν με την βοήθεια του αδερφού George Jackson (μέλους της αδελφότητας Soledad), που είχε βάλει ένα όπλο κρυφά μέσα στη φυλακή. Πολλοί φύλακες και κάποια καρφιά βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν, όμως η απόδραση απέτυχε αφότου ο αρχηγός πυροβολήθηκε, την ώρα που προσπαθούσε να ανέβει τον τοίχο της φυλακής ύψους 30 ποδιών.

Σε λιγότερο από ένα μήνα, ξέσπασε κι άλλη εξέγερση στις φυλακές της Αttica στην Νέα Υόρκη. Μετά από βδομάδες διαπραγματεύσεων, με τους κρατούμενους να έχουν πιάσει όμηρους τους φύλακες, ενώ ζητούσαν βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, ο Κυβερνήτης της Νέας Υόρκης Nelson Rockefeller διέταξε την Εθνική Φρουρά να ανακαταλάβει την φυλακή με τη βία. Πολλοί σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και από τις δύο πλευρές, εξ αιτίας αυτής της λαθεμένης εντολής.

Ένα απ’ τα κύρια αιτήματα των κρατούμενων εκεί ήταν να τους μεταχειρίζονται ανθρώπινα. Μετά την ολιγοήμερη προσομοίωσή μας, καταλαβαίναμε όλοι πως οι φυλακές μετατρέπουν τους φύλακες σε κτήνη, και δημιουργούν απόγνωση στους φυλακισμένους. Και όσο για τους φύλακες, καταλάβαμε τώρα πως απλοί άνθρωποι μπορούν να μετατραπούν από Δρ.Τζέκυλ σε Μίστερ Χάιντ.

Το ερώτημα είναι πώς, οι ανθρώπινες αξίες, δεν θα καταστρέφονται. Δυστυχώς στις δεκαετίες που ακολούθησαν το πείραμα τίποτα δεν άλλαξε, ίσα-ίσα ή κατάσταση έγινε χειρότερη. Οι πολιτικοί συνετέλεσαν σε μεγάλο βαθμό, καθώς ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ποιος καταπολεμά το έγκλημα με περισσότερη σφοδρότητα, και καθώς οι φυλετικές διακρίσεις οδηγούν σε δυσανάλογες συλλήψεις αφρο-αμερικανών και ισπανόφωνων. Τα ΜΜΕ φυσικά δημιουργούν ένα αίσθημα ανασφάλειας και φόβου στους πολίτες προβάλλοντας ειδεχθή εγκλήματα, αν και στατιστικά αυτά μειώνονται.

Ο αριθμός των φυλακισμένων στην Αμερική έχει πολλαπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια. Ήδη 1,8 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονταν, στα τέλη του ’90, στη φυλακή.

Δημοσιεύτηκε στη ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ. 34, 15 Δεκεμβρίου 2004

 Το Πρώτο Μέρος ΕΔΩ

Advertisements
Both comments and trackbacks are currently closed.